Czym jest reżim polityczny?
W jakim znaczeniu to określenie jest wykorzystywane?
Kto najczęściej je wykorzystuje i w jakich okolicznościach?
Z terminem reżim polityczny kojarzymy na ogól jakąś formę dyktatury, której cechą zasadniczą jest mniej lub bardziej drastyczne ograniczenie praw obywatelskich oraz skupienie władzy w rękach osoby lub instytucji nie pochodzącej z wyborów.
W tym właśnie sensie mówi się o reżimie wojskowym, policyjnym, sułtańskim, itp.
Zdziwienie wywołuje natomiast często określenie, reżim demokratyczny.
W politologii, pojęcie reżimu politycznego ma charakter neutralny. Nie wartościuje, nie odnosi się do kategorii dobra i zła.
Oznacza ono każdy zespół wartości i zasad, na których opierać się mają struktury i zachowania polityczne, oraz normy które je regulują.
reżim polityczny w szerokim sensie to:
Stanowi normatywny aspekt systemu politycznego, na który prócz norm składają się również faktyczne zachowania polityczne.
Ze względów oczywistych (patrz zajęcia dot. podstawowych podziałów systemów politycznych), wartości, zasady i normy będą odmienne w systemach demokratycznych i autorytarnych. W takim odniesieniu, wartościowanie jest już możliwe (choć na gruncie naukowym dalej wskazane jest jego unikanie z wyłączeniem rozwiązań skrajnych).
Do czego można to wykorzystać?
Szerokie ujęcie reżimu politycznego obejmuje wszystkie relacje polityczne w obrębie systemu, w które wchodzą instytucje państwowe, partie, grupy interesu, obywatele występujący w rolach politycznych (wyborcy, uczestnicy referendów,podmioty praw politycznych).
Reżim polityczny wyznacza granice działania obywateli, organizacji stanowiących pas transmisyjny między obywatelami a instytucjami państwa, wreszcie organów państwa.
Szerokie ujęcie reżimu politycznego obejmuje wszystkie relacje polityczne w obrębie systemu, w które wchodzą instytucje państwowe, partie, grupy interesu, obywatele występujący w rolach politycznych (wyborcy, uczestnicy referendów,podmioty praw politycznych).
Reżim polityczny wyznacza granice działania obywateli, organizacji stanowiących pas transmisyjny między obywatelami a instytucjami państwa, wreszcie organów państwa.
Inne ujęcia definicyjne:
Faktyczny sposób, styl sprawowania władzy i egzekwowanie posłuszeństwa wobec niej.
Jak się to ma do definicji przedstawionej wcześniej?
Inne ujęcia definicyjne:
Faktyczny sposób, styl sprawowania władzy i egzekwowanie posłuszeństwa wobec niej.
Jak się to ma do definicji przedstawionej wcześniej?
[wcześniejsze:]
zespół wartości i zasad, na których opierać się mają struktury i zachowania polityczne, oraz normy które je regulują
Aby uniknąć nieporozumień, lepiej stosować ujęcie normatywne.
Zatem, w najszerszym ujęciu (będą też węższe), reżim polityczny tworzą:
normy, wartości i oceny odnoszące się do sposobu uzyskiwania władzy politycznej, jej organizacji, rywalizacji politycznej, struktury władz państwowych oraz podejmowanych w ich ramach procesów decyzyjnych, pionowego i poziomego podziału władzy oraz egzekwowania odpowiedzialności politycznej.
A najprościej:
Zbiór zasad ustrojowych,charakterystycznych dla danego typu systemu politycznego.
Dla porównania, jedno z ujęć systemu politycznego:
System polityczny, jako jedna z podstawowych kategorii politologicznych służy charakterystyce struktury, w ramach której toczy się życie polityczne. Większość badaczy zgodnie określa system polityczny jako złożoną strukturę, spełniającą szereg funkcji i nadającą życiu politycznemu ramy organizacyjne. Struktura ta obejmuje kompleksowo role związane z władzą.
System polityczny jest uznawany powszechnie (szczególnie w politologii) za kategorię szerszą niż reżim polityczny czy ustrój polityczny.
Podstawowe zasady demokracji wpływające na działalność podmiotów polityki:
1. Demokracja przedstawicielska,
2. Podział władz
Demokracja przedstawicielska wywodzi się z dorobku/dziedzictwa cywilizacyjnego rzymskich tradycji republikańskich.
Władza prawodawcza i wykonawcza (legislatywa i egzekutywa) przysługuje wyłącznie organom wyłanianym bezpośrednio lub pośrednio przez przez społeczeństwo (przez wyborców).
Nie wystarczy zatem, żeby wybory były rywalizacyjne i cykliczne (o tym mówiliśmy wcześniej), ale też niezbędne jest zapewnienie, że żaden inny podmiot nie wejdzie w rolę i kompetencje ciał spełniających w/w warunki.
Jakie podmioty mogą podjąć taką próbę, nawet udaną, a w konsekwencji przekreślić realizację tej zasady? [np.:]
A co, w takim razie, z obywatelami (w sensie społeczeństwa, ludu, narodu), którzy stanowią podmiot demokracji?
A co, w takim razie, z obywatelami (w sensie społeczeństwa, ludu, narodu), którzy stanowią podmiot demokracji?
Wskazuje się, że przejęcie przez lud władzy sprawowanej w ramach ciał przedstawicielskich również jest złamaniem tej zasady. Lud - tak samo jak wszystkie instytucje, grupy i inne podmioty - podlega zasadzie demokracji przedstawicielskiej na identycznych zasadach.
Lud nie po to wyłania parlament czy władzę wykonawczą (jeżeli ma to miejsce) żeby występować w ich roli.
Wszystko ładnie, pięknie, ale co w takim razie z referendami?
W ramach systemów demokratycznych, obok idei demokracji przedstawicielskiej funkcjonuje idea podziału władz (uwaga: podziału, jeszcze nie trójpodziału].
Jej treść można sprowadzić do ustanowienia takich relacji politycznych, które zapobiegną któremukolwiek z podmiotów politycznych pozycji trwale uprzywilejowanej.
Odnosi się do stosunków/relacji:
Instytucje służące realizacji zasady podziału władzy:
Wymiar poziomy:
Odpowiedzialność pozioma jest często uznawana za niezbędną instytucję demokracji skonsolidowanej (pełnej).
Uprawnienia kontrolne jednych organów państwa wobec innych na tym samym poziomie systemu politycznego.
Wymiar pionowy:
Odpowiedzialność pozioma jest realizowana w inny sposób, między poziomami. Służą temu różnorodne instytucje:
Z politologicznego punktu widzenia, szczególnie istotny jest podział władzy między legislatywę i egzekutywę oraz ich wzajemne relacje (prawne oraz faktyczne).
Taki układ stosunków prawnicy określają mianem formy rządów (skupiając się na aspekcie formalnym).
W politologii, zespół normatywnych i faktycznych zależności charakteryzujących stosunki między legislatywą i egzekutywą częściej używa się określenia reżim polityczny.
Mamy tu do czynienia z drugim, wąskim rozumieniem tego terminu (sensu stricte). Ogół norm odnoszących się tylko do takich kwestii jak sposób powoływania egzekutywy, zakres jej współdziałania z legislatywą, wzajemne uprawnienia obu instytucji, odpowiedzialność polityczna władzy wykonawczej.
Kwestie kluczowe:
Dwa podstawowe modele:
Pomiędzy nimi umieścić należy, występujący rzadziej, semiprezydencjalizm (półprezydencjalizm) łączący elementy obu powyższych a także pozwalający na względnie swobodną ich wymienność. (tradycyjnym przykładem jest model francuski, można spotkać się również z odniesieniem do Federacji Rosyjskiej, jednak w tym przypadku istnieje ogólny problem związany z tym, że powinniśmy poruszać się w systemach demokratycznych.
Pozostaje jeszcze system rządów zgromadzenia, jednak jego zakres jest bardzo ograniczony (Szwajcaria).
Każdy z tych poziomów jest miejscem kooperacji (czy może lepiej współistnienia) różnych podmiotów polityki (procesu politycznego).
Może ono przybrać zróżnicowane formy:
M.in. dlatego, badając funkcjonowanie zasady podziału władz, należy wziąć pod uwagę zachowania polityczne, nie zaś wyłącznie normy.
A Lijphart: niezależnie od kształtu relacji między egzekutywą, demokracja westminsterska oznacza dążenie do narzucenia mniejszości woli większości i zapewnienia dominacji niektórych podmiotów polityki nad innymi (rządu nad parlamentem, centrum nad regionami, jednej z izb parlamentu - najczęściej niższej - nad drugą).
Równowaga władz jest pełniej realizowana w modelu konsensualnym.
Zarówno wprowadzenie do systemu normatywnego (np. do konstytucji) jak i - co należy szczególnie podkreślić - stosowanie w praktyce (w utartej, ustabilizowanej, niepodlegającej kontestacji przez wszystkich lub głównych, liczących się uczestników procesu politycznego) zasady równowagi władz jest jednym z podstawowych wskaźników demokratyzmu systemu politycznego (konsolidacji demokracji).
Żaden z podmiotów polityki (procesu politycznego) - organ państwowy (władzy) czy partia polityczna nie może podejmować działań, których celem jest zapewnienie sobie roli jedynego ośrodka decyzyjnego.
W takim ujęciu, zasada podziału władz stanowi rozwinięcie zasady rywalizacji politycznej.