[na podstawie: A. Antoszewski, T. Herbut, Systemu polityczne współczesnego świata, Gdańsk 2001.)
Parlamenty, przynajmniej nominalnie, stanowią organy prawodawcze (ustawodawcze, legislacyjne) w systemach politycznych.
Są one niezbędne dla funkcjonowania demokratycznego systemu politycznego (zarówno w demokracjach skonsolidowanych jak i nieskonsolidowanych) jednak samo ich istnienie nie oznacza, że mamy do czynienia z demokracją.
Niezmiennie, przeprowadzanie wolnych, rywalizacyjnych i cyklicznych wyborów parlamentarnych (przynajmniej odnośnie jego izby niższej) jest warunkiem niezbędnym dla uznania danego systemu za demokratyczny.
W praktyce, w różnych systemach politycznych, parlamenty mogą pochodzić z wyborów spełniających warunki demokratycznego procesu wyboru, z wyborów pełniących rolę fasadową a nawet bez wykorzystywania (nawet pozornej) procedury wyborczej.
W wielu przypadkach, różne sposoby kreowania parlamentu mogą funkcjonować rónolegle w ramach jednego systemu - częściej w odniesieniu do różnych izb, jednak występują również w odniesieniu do jednej izby.
Parlamenty stanowią powszechny element systemów politycznych współczesnego świata. Jedynie w kilku systemach nie odnajdziemy (chociażby pozorowanego, nie spełniającego swej faktycznej funkcji) parlamentu.
Czym różnią się parlamenty między sobą?
Czym różnią się parlamenty między sobą?
Uwaga: nasze rozważania, w ogromnej większości, można również odnosić do innych podmiotów sprawujących władzę legislacyjną - np. w odniesieniu do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego.
Pod tym kątem rozstrzał jest szczególnie wyraźny.
z drugiej strony:
Liczba deputowanych
Możliwe jest również rozróżnianie względem liczby deputowanych przypadających na mieszkańca lub mieszkańców na deputowanego (to już w odniesieniu do konkretnej izby):
Liczba deputowanych
Struktura
Pochodzenie
Wszędzie mają symbolizować element ludowładztwa - przeciwwaga dla władzy jednostkowej (faktyczna lub pozorna).
Uprawnienia
Niezależnie od często ograniczonej roli parlamentów, ich znaczenia (szczególnie w systemach demokratycznych) nie można lekceważyć.
Przesłanki pośrednie:
Rola
Legislatywy funkcjonują w bardzo zróżnicowanych systemach politycznych oraz kontaktach politycznych.
Siłą rzeczy, praktyka ich funkcjonowania musi być również bardzo zróżnicowana.
Parlament wyłoniony w wyniku demokratycznego procesu wyboru, stanowiący efekt równej rywalizacji międzypartyjnej oraz odpowiedzialny przed wyborcami (nie w sensie odwołania ale w sensie kadencyjności) i wyrażający pluralizm polityczny jest zupełnie odmiennym podmiotem niż ciało kolegialne powołane przez innego decydenta politycznego (poza narodem, społeczeństwem, etc.), szczególnie przez podmiot władzy wykonawczej wyłącznie w celu legitymizacji jego działań.
Rola
[David Olsen]
Parlamenty w systemach demokratycznych mogą faktycznie "pełnić rolę w formułowaniu i stanowieniu prawa oraz w podejmowaniu decyzji politycznych".
Mogą - ale nie muszą.
Na faktyczną pozycję parlamentu wpływają m.in. zastosowany model na gruncie konstytucyjnym, typ systemu partyjnego, dominujący model rywalizacji politycznej.
Rola
Niezależnie od zastosowanego reżimu politycznego (ujęcie wąskie), zarówno w parlamentaryzmach, prezydencjalizmach i semiprezydencjalizmach - władza ustawodawcza jest przypisywana parlamentowi.
Szczególną rolą jest uchwalanie budżetu i ustanawianie podatków.
Rola
W parlamentaryzmach, rola paramentów (jak sama nazwa wskazuje) jest największa.
Parlament jest zazwyczaj (!) jedyną władzą posiadającą bezpośrednią, demokratyczną legitymację do sprawiania władzy w imieniu społeczeństwa/ludu/narodu, w przeciwieństwie np. do prezydencjalizmu, w którym taką legitymację posiada również prezydent.
Są to oczywiście ujęcia modelowe - w praktyce, w części parlamentaryzmów parlamenty nie posiadają wyłączności na demokratyczną legitymację.
Rola
Szczególnie w sytuacji, gdy parlament jest jedyną władzą pochodzącą z demokratycznego, powszechnego wyboru znacząco wzmacnia to (potencjalnie) ten element systemu względem pozostałych - w szczególności władzy wykonawczej.
Jeżeli inny organ - prezydent - również posiada taką legitymację, będzie to osłabiało rolę parlamentu.
Innym elementem mogącym dać taki efekt jest funkcjonowanie systemu dwupartyjnego - w takiej sytuacji wzmocniony zostaje gabinet, a parlament jest (przynajmniej częściowo) redukowany do wykonawcy jego woli.
Rola
W zasadzie, nie jest to efekt samego istnienia systemu dwupartyjnego (lub zbliżonych), gdyż może to wystąpić również w innych przypadkach.
Najważniejsze jest umożliwienie powołania gabinetu przez jedno ugrupowanie lub względnie homogeniczną koalicję.
Z tego punktu widzenia - podobny efekt możemy zaobserwować np. przy okazji istnienia systemu partyjnego sfragmentaryzowanego w partią dominującą - ale wyłącznie w sytuacji, w której podmiot dominujący uzyskuje poparcie umożliwiające samodzielne powołanie rządu (koalicje - nawet wąskie - będą ten efekt osłabiać).
Rola
Z inną sytuacją mamy do czynienia w systemach prezydenckich - w szczególności kompetencja uchwalenia budżetu stanowi istotne narzędzie równoważenie znaczenia ośrodka prezydenckiego (patrz system USA). Jest to szczególnie widoczne, jeżeli przewagę w parlamencie posiadają ugrupowania opozycyjne względem prezydenta (kohabitacja).
Rola
Niezależnie od w/w różnic, w systemach demokratycznych parlamenty:
Rola
Niezależnie od w/w różnic, w systemach demokratycznych parlamenty:
Rola
Rzeczywiste znaczenie poszczególnych parlamentów jest często pochodną wielowiekowej tradycji instytucji władzy (w tm ewentualnych parlamentów i instytucji o zbliżonym charakterze). Widzimy tutaj wyraźne połączenie z kulturą polityczną (ujęcie szerokie) w danym systemie politycznym.
W toku historii, parlamenty były wyrazem sprzeciwu względem absolutyzmu władców (siłą rzeczy - głownie sprzeciwu szlacheckiego), ale na innych etapach historii - np. symbolami suwerenności państwowej (jej utrzymania lub odzyskania), czyt też instytucją zabezpieczającą interesy i prawa określonych społeczności (np. stanów w USA).
Rola
W ujęciu historycznym - początkowo parlamenty stanowiły przestrzeń debaty wąskich elit politycznych, następnie - w wyniku ewolucji w szczególności wymuszonej przez poszerzenie zasięgu praw politycznych, w tym praw wyborczych oraz rozwoju partii politycznych - stały się forum artykulacji poglądów i interesów właściwych szerokim masom społecznym jak i podejmowania wiążących decyzji politycznych (o ich treści decyduje funkcjonująca w danym momencie konfiguracja polityczna stanowiąca wynik demokratycznej gry politycznej i wyborczej). <-- szczególnie istotny jest model rywalizacji politycznej dominujący w systemie.
Rola
Analizę funkcji parlamentów można przeprowadzać z perspektywy normatywnej (prawnej) oraz faktycznej (empirycznej).
Od strony normatywnej, będą to głownie klasyczne funkcje: ustawodawcza, kontrolna oraz kreacyjna.
Pod tym kątem, podstawową zmienną różnicującą parlamenty między sobą jest zakres przyznanych im kompetencji.
Funkcje
Konstytucje przekazują parlamentom funkcje tworzenia prawa, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii budżetowych i podatkowych. Wyposażają je zatem w prawo do podejmowania decyzji politycznych mających charakter decyzji państwowych. Dzięki temu (wraz z innymi funkcjami), parlamenty uzyskują możliwość kształtowania (w szczególności) wewnętrznej polityki państwa.
Funkcje - ujęcie normatywne - funkcja prawotwórcza
W części systemów (głownie parlamentaryzmy), decyzja parlamentu jest decyzją ostateczną (np. UK).
W innych - podlegają potencjalnemu zakwestionowaniu przez inne władze:
Funkcje - ujęcie normatywne - funkcja prawotwórcza
Stanowienie prawa może być wyłączną kompetencją parlamentu (UK) lub być współdzielona z innymi podmiotami (np. Francja).
Niezależnie od zakresu (i ewentualnej wyłączności) uprawnień parlamentu, tworzenie prawa jest rozciągniętym w czasie i skomplikowanym procesem przebiegającym (polegającym na serii uzgodnień) między różnymi podmiotami polityki.
Funkcje - ujęcie normatywne - funkcja prawotwórcza
Jej istotą jest powoływanie i odwoływanie konstytucyjnych organów państwa, a w niektórych przypadkach również ich składu osobowego (obsady personalnej).
Głównie dotyczy to obsady władzy wykonawczej (w szczególności w odniesieniu do gabinetu). Ale również - sądów i trybunałów (oraz innych organów władzy sądowniczej), podmiotów kontroli zapewnienia realizacji praw obywatelskich etc,
Funkcje - ujęcie normatywne - funkcja kreacyjna
Na tym polu praktyka (jak poprzednio) jest bardzo zróżnicowana.
W klasycznych parlamentaryzmach, powoływanie i odwoływanie gabinetu jak i poszczególnych ministrów jest uznawane za podstawową
Funkcje - ujęcie normatywne - funkcja kreacyjna