Decydowanie polityczne

Co to jest decyzja?

Świadomy i nielosowy wybór związany z działaniem lub zaniechaniem działania

Kiedy mamy do czynienia z decyzją polityczną?

Elementy pojęcia decyzji

Decydent

Podmiot świadomego i nielosowego wyboru

Zakres decyzji

zbiór co najmniej dwóch możliwości decyzyjnych

Metoda decyzji

sposób zredukowania pierwotnej liczby możliwości decyzyjnych

Treść decyzji

zbiór wybranych możliwości, z których każdą można nazwać
wynikiem decyzji

Przedmiot decyzji

dziedzina rzeczywistości do której należą możliwości decyzyjne

Metoda systemowa

Proces decydowania politycznego w ujęciu systemowym

metoda systemowa

konstruowanie specyficznego modelu pojęciowego służącego badaniu zjawisk i procesów politycznych
system od wewnątrz jest zespołem zintegrowanych elementów
system od zewnątrz jest spójną całością zdolną (w domyśle) do utrzymywania równowagi ze środowiskiem

pojęcie systemu

Składa się z różnych (i rozróżnialnych) elementów powiązanych w strukturę i oddzielonych od środowiska (stanowi integralną całość).
Dzięki wejściom do systemu ulega wpływowi środowiska zewnętrznego względem systemu
Dzięki wyjściom kształtuje (lub oddziałuje na) środowisko zewnętrzne systemu.

System utrzymuje równowagę za pomocą sprzężeń zwrotnych

Pomiędzy wejściem i wyjściem - system przetwarza w drodze konwersji bodziec zewnętrzny na swoją reakcję
Pomiędzy wyjściem i wejściem - środowisko przetwarza bodziec wysłany przez system we własną reakcję (właściwie własne reakcje)

Proces decydowania politycznego w analizie systemowej

Badanym systemem jest najczęściej państwo
podstawowy przedmiot analizy stanowią procesy informacyjno-decyzyjne
ośrodek decydowania politycznego (decydent) jest homeostatem systemu (podmiotem odpowiedzialnym za usuwanie odchyleń między stanem pożądanym a stanem faktycznie istniejącym)

Proces decydowania politycznego w analizie systemowej

Sytuacja decyzyjna stanowi wejście systemu
proces decyzyjny stanowi konwersję wewnątrzsystemową
decyzja polityczna oraz jej implementacja stanowią wyjście systemu
zewnętrzna pętla sprzężenia zwrotnego stanowi reakcję środowiska stanowi reakcję środowiska na decyzje ośrodka decyzyjnego

Sprawność systemu jest zależna od trzech procesów:

Wewnętrznej spójności systemu wraz z jego ewentualnymi podsystemami
Dopasowania systemu do środowiska oraz ewentualnego nadsystemu i stylu ich interakcji
adekwatności wewnętrznej dynamiki systemu oraz dynamiki środowiska (otoczenia) z którym pozostaje w interakcji

Sześć reżimów norm instytucjonalnych tworzących systemy decyzyjne

Normy uczestnictwa: określają aktorów decyzyjnych oraz układ instancji decyzyjnych
Normy kompetencyjne: zakresy ich działania oraz możliwe do przyjęcia rezultaty decyzji
Normy dystrybutywne: faktyczne pozycje aktorów politycznych, ich ich role, stosunki, prawa i obowiązki

Sześć reżimów norm instytucjonalnych tworzących systemy decyzyjne

Normy agregacji (transformacji preferencji) określają procedury uzgadniania preferencji w procesie podejmowania decyzji zbiorowej (grupowej)
Normy informacyjne: dotyczą wiedzy o strategii aktorów oraz o ograniczeniach sytuacyjnych
Normy proceduralne: odnoszą się do wyboru technik i środków działania oraz wyboru miejsca i czasu

Sześć reżimów norm instytucjonalnych tworzących systemy decyzyjne

Normy agregacji (transformacji preferencji) określają procedury uzgadniania preferencji w procesie podejmowania decyzji zbiorowej (grupowej)
Normy informacyjne: dotyczą wiedzy o strategii aktorów oraz o ograniczeniach sytuacyjnych
Normy proceduralne: odnoszą się do wyboru technik i środków działania oraz wyboru miejsca i czasu

Trzy typy adaptacji politycznej (sposoby przywracania równowagi za pomocą decydowania politycznego) wedle kryterium aktywności systemu

Adaptacja pasywna
Adaptacja aktywna
Adaptacja kreatywna

Trzy typy adaptacji politycznej (sposoby przywracania równowagi za pomocą decydowania politycznego) wedle kryterium aktywności systemu

Adaptacja pasywna
Adaptacja aktywna
Adaptacja kreatywna

Adaptacja pasywna

Polega na wchłanianiu bodźców środowiskowych, otwieraniu granic systemu oraz poddawaniu się środowisku poprzez zmianę struktury i funkcji systemu oraz dostosowywaniu polityki wewnętrznej czy zagranicznej do nacisków (bodźców) środowiskowych, np. dzięki przyjmowaniu obcych wzorców kulturowych. Współcześnie jest to typ właściwy dla podmiotów o niskim potencjale bądź wynikiem uznania wyższości rozwoju nad tożsamością.

Adaptacja aktywna

stanowi przeciwieństwo pasywnej i jest funkcją bądź silnego potencjału systemu bądź uznania wyższości tożsamości nad rozwojem. Polega ona na narzuceniu środowisku własnych wartości, ceków i ineresów oraz na zmuszaniu innych systemów do podporządkowania się i przyjmowania adaptacji pasywnej.

Adaptacja kreatywna

Stanowi kompromis między pasywną i aktywną. Polega na filtrowaniu bodźców środowiskowych oraz poszukiwaniu punktów równowagi pomiędzy środowiskiem i systemem, rozwojem i tożsamością itp. W kontekście aksjologicznym, ten typ adaptacji politycznej polega na próbie konwergencji dwóch różnych systemów wartości. Natomiast w ujęciu realistycznym można stwierdzić, że jest on wybierany przez systemy o potencjale średnim.

3 typy adaptacji uwzględniające kryterium czasu

Adaptacja retoraktywna

polega na aktywności wstecznej, czyli na dostosowaniu się do bodźca, którego skutki już wystąpiły, ze względu na wcześniejsze reakcje innych systemów. Jej, na ogół nie uświadamianym, cel stanowi dokonanie zmiany tych skutków, co jest oczywiście niemożliwe. Takie działania decyzyjne muszą doprowadzić do utraty równowagi ze środowiskiem.

Adaptacja reaktywna

składa się z działań odpornych i stanowi bezpośrednią reakcję na bodźce środowiskowe. W takich sytuacjach decydowanie polityczne jest płytkie i nieinteligentne. Nie stanowi funkcji wyobraźni i przewidywania tego, że implementacja odbywać się będzie w sytuacji zmienionej dzięki działaniu innych systemów.

Adaptacja antycypacyjna

jest jedynym skutecznym sposobem działania politycznego. Polega na uprzedzaniu faktów i przystosowaniu decyzji do jej własnych skutków oraz skutków równoczesnych działania innych systemów. Wyprzedzanie czasu jest koniecznym warunkiem skuteczności decyzji przede wszystkim ze względu na bezwład machiny państwowej i często długotrwałe działania implementacyjne.

Adaptacja antycypacyjna

Decyzje polityczne są wykonywane w innej sytuacji decyzyjnej niż ta, która była rozpatrywana w momencie podejmowania decyzji i tylko dzięki wyprzedzaniu czasu można podejmować decyzje adekwatne do rzeczywistości.

Warunki skutecznego planowania i decydowania prospektywnego [E. Nowak]

na bieżącą działalność systemu należy patrzeć z perspektywy niepewnej i wielorakiej przyszłości,
Zawsze w kontekście globalnym,
Należy rozpatrywać zarówno czynniki jakościowe jak i ilościowe,
Nie należy przeceniać zmian strukturalnych jako sił sprawczych przemian,
należy unikać skażenia i szumu informacyjnego, a polegać na zasobach informacyjnych własnych kanałów decyzyjnych,

Warunki skutecznego planowania i decydowania prospektywnego [E. Nowak]

dominujące idee i poglądy należy traktować z dużą dozą ostrożności,
trzeba przyjąć, że sytuacja kryzysowe wynikają przede wszystkim z niezdolności systemu do modyfikacji struktur i zachowań,
należy zakładać, że zmiany struktury powinny wyprzedzać zmiany środowiska,
należy uruchamiać cały intelektualny potencjał systemu w formie zespołowej pracy twórczej.
należy podtrzymywać krytycyzm oraz dystans w stosunku do uzyskiwanych wyników.

Dwa sposoby interpretacji założeń analizy systemowej (występujące w zastosowaniach praktycznych)

konserwatywny - systemy polityczne są trwałe dopóki utrzymują dynamiczną równowagę z otoczeniem)
mechanicystyczny - nie uwzględniając czynnika ludzkiego procesów decyzyjnych, takich jak emocje i stres.

Sytuacja decyzyjna

Jest określana bądź jako system zmiennych niezależnych, skłaniających decydenta do podjęcia określonych działań, bądź jako system zmiennych wprawdzie niezależnych, ale zależnych od działań innego ośrodka decyzyjnego.

Sytuacja decyzyjna

Sytuacja S to zbiór okoliczności O w danej przestrzeni społecznej oraz ich splot Z. Dana przestrzeń społeczna posiada zawsze swe otoczenie zewnętrzne, które jest jakąś strukturą, z różną siłą oddziałującą na okoliczności O oraz ich splot Z.

[A. Bodnar]

Sytuacja decyzyjna

ujęcie psychologiczne

Sytuacja decyzyjna to wyobrażenie polityka o bodźcu, stanowiące funkcję struktury jego osobowości.

Dwa środowiska decyzyjne: psychologiczne (wyobrażone) oraz operacyjne (rzeczywiste).

Jeśli występują między nimi różnice...

Sytuacja decyzyjna

ujęcie psychologiczne

Dwa środowiska decyzyjne: psychologiczne (wyobrażone) oraz operacyjne (rzeczywiste).

Jeśli występują między nimi różnice
to przeważa środowisko psychologiczne.

Sytuacja decyzyjna

ujęcie mikrospołeczne

W mikrospołecznym typie analizy decyzyjnej sytuacja decyzyjna również stanowi "obraz" rzeczywistości (podobieństwo do ujęcia psychologicznego), jednakże zobiektywizowany w wyniku ścierania się odmiennych wyobrażeń kilku decydentów, co prowadzi do względnego ujednolicenia ich stanowisk.

Sytuacja decyzyjna

ujęcie organizacyjne

W typie organizacyjnym sytuacja decyzyjna stanowi funkcję działań zorganizowanego środowiska systemu.

Współzawodniczące ze sobą ośrodki decyzyjne często koncentrują się nie na sytuacji tylko na treści decyzji przygotowywanej decyzji. Charakterystyczną cechą tego podejścia jest przyjęcie, że sytuacją decyzyjną jest po prostu inicjatywa podjęcia jakiejś decyzji.

Sytuacja decyzyjna

ujęcie matematyczne

Sytuacja decyzyjna jest funkcją równoczesnego działania przynajmniej dwóch ośrodków decyzyjnych.

Sytuacja decyzyjna

ujęcie cybernetyczne

Zgodnie z tym ujęciem, politycy nie mają z zasady ani czasu ani możliwości, ani potrzeby (ani chęci) dokonywania pełnej analizy sytuacji politycznej, w której przyszło im działać.

Sytuacja decyzyjna

ujęcie cybernetyczne

Decydenci:

1. Rutynowi - rozpoznają tylko kilka dobrze im znanych zmiennych,

2. Teoretyczni - tylko najważniejsze dla nich wartości i cele,

3. Niezależni - zupełnie nie interesują się sytuacją a ich zdanie stanowi pogodzenie wyobrażeń o sytuacji jakie sformułowali ich współpracownicy.

Sytuacja decyzyjna

ujęcie makrospołeczne

Sytuacja decyzyjna jest w głównej mierze funkcją potrzeb i interesów wielkich grup społecznych, a także procesów ich artykulacji, argumentowania i reprezentowania.

Sytuacja decyzyjna

Cztery podstawowe kryteria klasyfikacji sytuacji decyzyjnej:

1. świadomościowe,

2. systemowe,

3. wzburzenia pola decyzyjnego,

4.autonomii pola decyzyjnego.

Kryterium świadomościowe

Zgodnie z tym kryterium należy wyróżnić sytuacje rzeczywiste (obiektywne) oraz sytuacje wyobrażone (istniejące wyłącznie w świadomości decydentów).

KIEDY PROCES DECYZYJNY MOŻE PRZEBIEGAĆ SPRAWNIE??

Kryterium świadomościowe

Proces decyzyjny może przebiegać sprawnie (i podlegać rzeczywistej optymalizacji) tylko w sytuacji, w której na wejściu do systemu pojawi się istniejąca sytuacja decyzyjna. Oznacza to, że jej obraz (wytworzony w świadomości decydentów) jest tożsamy z jej cechami rzeczywistymi.

Na ile realizacja takiego założenia jest realna?

Kryterium świadomościowe

Ze względu na wielość sytuacji decyzyjnych, zmian, danych, informacji, etc., etc., etc... stan idealny jest w praktyce niemożliwy do osiągnięcia. Rzeczywistość jest trudna do zbadania, a decydentom brakuje na to czasu. De facto, o tym, czy definicja sytuacji była prawidłowa możemy dowiedzieć się dopiero w trakcie jej wykonywania.

Kryterium świadomościowe

Wielką rolę w błędnej ocenie zjawisk (sytuacji decyzyjnej) odgrywają schematy poznawcze i stereotypy (głownie stosowane przez decydentów, w pewnej mierze również te obecne w społeczeństwie).

Kryterium świadomościowe

Inny podział w ramach tego kryterium: sytuacje dewiacyjne i innowacyjne.

Dewiacyjne: decydenci porównują rzeczywistość z uświadomionym stanem idealnym po czym stwierdzają defekt systemu. Podejmują zatem działania doraźnie poprawiające jego funkcjonowanie (paliatywne) bądź usuwające głębokie przyczyny dewiacji.

Innowacyjne: świadomość wyprzedza powstanie problemu. Decydenci działają z własnej inicjatywy w celu osiągnięcia adaptacji...

Kryterium świadomościowe

Inny podział w ramach tego kryterium: sytuacje dewiacyjne i innowacyjne.

Innowacyjne: świadomość wyprzedza powstanie problemu. Decydenci działają z własnej inicjatywy w celu osiągnięcia adaptacji antycypacyjnej.

Kryterium systemowe

Sytuacje decyzyjne można podzielić na:

wewnętrzne,
zewnętrzne,
transnarodowe

Kryterium systemowe

Decyzje polityczne stanowią funkcję otoczenia w którym działa system decyzyjny.

Kryterium systemowe

Otoczenie wewnętrzne: czynniki i warunki działające w terytorialnych granicach państwa,
Otoczenie zewnętrzne: czynniki i warunki funkcjonujące poza jego granicami.

Otoczenie wewnętrzne wytwarza wewnętrzną sytuację decyzyjną, a zewnętrzne zewnętrzną sytuację decyzyjną.

Kryterium systemowe

W skład otoczenia wewnętrznego wchodzą systemy:

ekologiczny,
biologiczny,
osobowościowy,
społeczny (podsystemy:
- kulturalny,
- struktury społecznej,
- ekonomiczny,
- demograficzny,
- etc...)

Kryterium systemowe

W skład otoczenia wewnętrznego wchodzą systemy międzynarodowe:

polityczny,
ekologiczny,
społeczny (podsystemy:
- kulturalny,
- struktury społecznej,
- ekonomiczny
- demograficzny,
- etc...)

Kryterium systemowe

Podział na sytuacje wewnętrzne i zewnętrzne jest podziałem podstawowym, pierwotnym. Coraz większe znaczenie mają jednak sytuacje innego typu, wynikające z coraz liczniejszych powiązań i zależności między nimi.

We współczesnym, współzależnym świecie sytuacja polityczna w jednym państwie może oddziaływać na inne podmioty np. przez kształtowanie środowiska międzynarodowego, które kształtuje sytuacje decyzyjne w poszczególnych państwach.

Kryterium wzburzenia pola decyzyjnego [i występujących w nim napięć]

Sytuacje polityczne można podzielić na normalne i kryzysowe.

Kryterium wzburzenia pola decyzyjnego

Cztery możliwe stany środowiska systemu politycznego:

1. stabilne, nie posiadające wewnętrznej struktury lub uporządkowane przypadkowo. Zmiany środowiskowe zachodzą powoli, wartości mają charakter trwały i są ułożone w sposób przypadkowy.

Kryterium wzburzenia pola decyzyjnego

Cztery możliwe stany środowiska systemu politycznego:

2. Spokojne, ale celowo ustrukturalizowane. Zmiany środowiskowe zachodzą powoli ale wartości są zgrupowane w związki (hierarchie), np. ideologiczne.

Kryterium wzburzenia pola decyzyjnego

Cztery możliwe stany środowiska systemu politycznego:

3. Pulsujące i zakłócone - dynamika zmian środowiskowych jest wyższa i stanowi funkcję sprzężeń i starć pomiędzy elementami oraz podsystemami a także między danym systemem a innymi systemami.

Kryterium wzburzenia pola decyzyjnego

Cztery możliwe stany środowiska systemu politycznego:

4. Turbulentne - wzburzone, w którym występują szybkie zmiany jakościowe i ilościowe, wywołane przez elementy środowiska lub przez samo pole.

Kryterium wzburzenia pola decyzyjnego

W sytuacjach stabilnej oraz spokojnej zmiany mają charakter ilościowy.

W sytuacjach pulsującej i turbulentnej zmiany mają charakter jakościowy.

Kryterium wzburzenia pola decyzyjnego

Do sytuacji kryzysowej dochodzi najczęściej w sytuacji, gdy mamy do czynienia z środowiskiem turbulentnym, w którym zmianom podlegają nie tylko zmienne systemu. ale też jego podstawowe parametry strukturalne.

Istotna jest również odporność systemu. Powinien być on elastyczny, adaptacyjny i zdolny do antycypacji wydarzeń, w innym wypadku może znaleźć się w sytuacji kryzysowej właściwie bez żadnego konkretnego powodu.

Kryterium wzburzenia pola decyzyjnego

A. Bodnar uzupełnia to o analizę stanów wewnętrznego pola decyzyjnego na poziomie makrospołecznym i mikrospołecznym. Ich stan nie musi być wzajemnie zgodny.

Kryterium wzburzenia pola decyzyjnego

Biorąc pod uwagę oba podziały mamy dwa ujęcia pola decyzyjnego i 4 ich stany, co daje nam 16 kombinacji. W tym superstabilną (oba pola mają charakter stabilny) oraz sytuację ostrego kryzysu wewnętrznego i zewnętrznego gdy oba mają charakter turbulentny.

Kryterium wzburzenia pola decyzyjnego

Powyższą analizę powinno się ponadto uzupełnić o szereg czynników, w tym cechy ośrodka decyzyjnego, którą można umieścić na osi ograniczonej przez dwie skrajne postawy.

Kryterium wzburzenia pola decyzyjnego

1. Ośrodek preferujący homeostazę pasywną - biernie adaptujący się do zmian zachodzących w środowisku.

2. Ośrodek preferujący homeostazę aktywną - dążący do zachowanie równowagi przez intencjonalną zmianę środowiska.

Kryterium autonomiczności pola decyzyjnego

Dwie możliwości:

1. Sytuacja decyzyjna może być traktowana jako zmienna niezależna do decydentów - powstaje ona samoistnie, a przyczyny jej powstania nie są właściwie znane.

2. Sytuacja decyzyjna może być traktowana jako zmienna zależna od decydentów - stanowi funkcję działania sił, które jesteśmy w stanie - przynajmniej hipotetycznie - wskazać.

Kryterium autonomiczności pola decyzyjnego

A. Said i C. Lerche przyjmują, że każdą sytuację decyzyjną (odnoszą się do polityki zagranicznej) kształtują 3 podstawowe czynniki:

Kryterium autonomiczności pola decyzyjnego

układ sił międzynarodowych ze szczególnym uwzględnieniem zdolności sprawczych ośrodka decyzyjnego
treść polityki zagranicznej innych państw, które aktywnie uczestniczą w kształtowaniu danej sytuacji
zdolność ośrodka decyzyjnego do realizacji różnych wariantów własnej polityki w zależności od konekstu sytuacyjnego

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych

Sytuacje decyzyjne normalne
Sytuacje decyzyjne kryzysowe

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych

Pierwszą znaną klasyfikację politycznych sytuacji decyzyjnych opracował Wan-Wang w dziele "I-Cing" ("Księga przemian"). Skodyfikował on 64 (!) sytuacje decyzyjne na użytek władcy. Było to później analizowane i rozwijane m.in. przez Konfucjusza.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych

Wan-Wang skodyfikował sytuacje decyzyjne biorąc pod uwagę m.in. ich ewolucję, dokonał tego jednak nie wykorzystując metodę naukową, ale opierając się na działaniach magicznych.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych

Mimo wszystko udało mu się zastosować m.in. kryterium adaptacyjności decydentów - wyróżnił sytuacje: aktywności, pasywności, bierności (czekanie czyli siła w obliczu niebezpieczeństwa).

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych

Wyróżnił takie sytuacje jak: pokój, zastój, rodzina, rozpad, konflikt (kryterium struktury pola decyzyjnego); pogoda ducha, trwanie w spokoju, pobudzenie, entuzjazm, postęp, powiększenie, przełamanie, pobudzenie (piorun), zrzucanie skóry (rewolucja), naprawianie zniszczeń (kryterium dynamiki pola decyzyjnego); młodzieńcza głupota, początkowe trudności, stąpanie, przed dokonaniem, po dokonaniu (kryterium techniki podejmowania decyzji).

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych

Jeśli odrzucimy magiczną otoczkę, okazuje się, że w dużej mierze analiza Wang-Wanga miała sens.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych

Współcześnie sytuacje decyzyjne analizuje się na dwa sposoby:

W kategoriach teorii działań,
W kategorii teorii oddziaływań.

Teoria działań

Sytuacja decyzyjna jest zmienną niezależną od zachowań podmiotu podejmującego decyzję polityczną
oraz od zachowań innych podmiotów polityki.

Teoria działań

Najważniejsze kryterium podziału sytuacji decyzyjnych stanowi kryterium ryzyka decyzyjnego.

Każdy ośrodek decyzyjny w każdej sytuacji potrafi w pewnym zakresie kształtować wydarzenia zewnętrzne, ale nigdy nie ma wpływu absolutnego.

Im niższa jest zdolność do kontrolowania sytuacji, tym większe będzie ryzyko polityczne decyzji.

Teoria działań

Ze względu na ryzyko wyróżniamy sytuacje decyzyjne:

Deterministyczne,
Probabilistyczne,
Statystyczne,
Strategiczne.

Deterministyczna sytuacja decyzyjna

Występuje wtedy, gdy podjęcie decyzji nie oznacza właściwie żadnego ryzyka politycznego, ponieważ ośrodek decyzyjny w pełni kontroluje wszystkie istotne parametry kształtujące taką sytuację. Jest to możliwe gdy zakres władzy decydentów jest bardzo szeroki a zmienne pozostające poza bezpośrednią kontrolą są znane, dobrze zdefiniowane oraz stabilne.

Deterministyczna sytuacja decyzyjna

W sytuacji deterministycznej można mieć pewność, ze podjęcie i wykonanie decyzji spowoduje skutki zgodne z oczekiwaniami i pożądane.

Deterministyczna sytuacja decyzyjna

W praktyce występuje niezwykle rzadko, szczególnie w otoczeniu demokratycznym. Można jednak tak traktować sytuacje będące składowymi bardziej złożonych procesów politycznych.

Np.: rozpisanie wyborów samorządowych w sytuacji niezmieniania Kodeksu wyborczego.

Probabilistyczna sytuacja decyzyjna

Istnieje w sytuacji, gdy pojawia się ryzyko polityczne. Ośrodek decyzyjny nie jest w stanie kontrolować jednej lub kilku zmiennych kształtujących sytuację, ponieważ działają one w sposób losowy. Znane są jednak rozkłady prawdopodobieństwa parametrów pozostających poza kontrolą.

Probabilistyczna sytuacja decyzyjna

Decydenci nie mają (i nie mogą mieć) pewności co do wystąpienia pożądanych skutków decyzji, ale znają ich prawdopodobieństwo.

Np. Wzrost dochodów w państwie powinien powodować stabilizację i uspokojenie nastrojów społecznych (+ wzrost zadowolenia społecznego), ale część społeczeństwa nadal może wyrażać (demonstrować) swoje niezadowolenie, nawet w większym niż dotychczas stopniu.

Statystyczna sytuacja decyzyjna

Zawiera znaczny komponent ryzyka politycznego. Ośrodek decyzyjny nie tylko nie kontroluje kilku lub wielu parametrów, ale dodatkowo nie zna rozkładu prawdopodobieństwa poszczególnych możliwości. Możliwe jest jednak sformułowanie hipotez w tym zakresie.

Statystyczna sytuacja decyzyjna

Decyzje polityczne są podejmowane na podstawie hipotez, nie ma więc żadnej pewności pojawienia się pożądanych skutków decyzji.

Przykładem mogą być rokowania Polski w sprawie redukcji zadłużenia zagranicznego.

Strategiczna sytuacja decyzyjna

Powoduje konieczność podejmowania najbardziej ryzykownych decyzji politycznych. W tym przypadku ośrodek decyzyjny nie tylko nie sprawuje kontroli nad kilkoma lub wieloma zmiennymi, nie zna rozkładu prawdopodobieństwa poszczególnych scenariuszy, ale też nie ma możliwości sformułowania hipotez na ten temat.

Strategiczna sytuacja decyzyjna

Jedyną metodą przygotowania decyzji pozostaje wtedy przyjęcie założenia, że niektóre istotne zmienne sytuacji są kontrolowane przez innych aktorów politycznych.

Stosowana może być wtedy teoria gier, polegająca na hipotetycznym rekonstruowaniu strategii innego uczestnika w związku z hipotetycznym odtwarzaniem wyników decyzji obu graczy.

Strategiczna sytuacja decyzyjna

Tego typu sytuacje decyzyjne są w decydowaniu politycznym (/decydowaniu w polityce) najczęstsze.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych w ramach teorii działań

[C. Herman]

Autor oparł się na opinii, ze istnieją trzy podstawowe kryteria klasyfikowania sytuacji decyzyjnych:

Przewidywalność ich wystąpienia (przewidywalne - zaskakujące),
Czas na podjęcie decyzji (ograniczony-nieograniczony)
Zagrożenie podstawowych wartości danego państwa [podmiotu] (wysokie-niskie)

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych w ramach teorii działań

Równoczesne zastosowanie trzech dychotomii pozwala na sklasyfikowanie idealnych modeli sytuacji decyzyjnych, w których mogą znaleźć się decydenci.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych w ramach teorii działań

Sytuacja kryzysowa,
Sytuacja innowacyjna,
Sytuacja inercyjna,
Sytuacja okolicznościowa,
Sytuacja refleksyjna,
Sytuacja deliberacyjna,
Sytuacja rutynowa,
Sytuacja administracyjna.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych w ramach teorii działań

1. Sytuacja kryzysowa

Ma miejsce w sytuacji, gdy czas na podjęcie decyzji jest ograniczony, zagrożenie podstawowych interesów i wartości wysokie, a pojawienie się takiej sytuacji nie było przewidywane przez decydentów.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych w ramach teorii działań

2. Sytuacja innowacyjna
Czas na podjęcie decyzji nie jest ograniczony ale zagrożenie podstawowych wartości i interesów jest wysokie a sytuacja nie została przewidziana.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych w ramach teorii działań

3. Sytuacja inercyjna

Czas na podjęcie decyzji nie jest ograniczony, zagrożenie interesów jest niskie, a sytuacja nie została przewidziana.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych w ramach teorii działań

4. Sytuacja okolicznościowa

Czas na podjęcie decyzji jest ograniczony, zagrożenie niskie a sytuacja nieprzewidziana.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych w ramach teorii działań

5. Sytuacja refleksyjna

Czas na podjęcie decyzji jest ograniczony, zagrożenie wysokie, ale sytuację przewidywano.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych w ramach teorii działań

6. Sytuacja deliberacyjna

Czas na podjęcie decyzji jest nieograniczony, zagrożenie interesów wysokie, a sytuację przewidywano.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych w ramach teorii działań

7. Sytuacja rutynowa

Czas na podjęcie decyzji jest nieograniczony, zagrożenie interesów i wartości niskie, a pojawienie się sytuacji przewidywano.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych w ramach teorii działań

8. Sytuacja administracyjna

Czas na podjęcie decyzji jest ograniczony, zagrożenie interesów i wartości jest niskie, ale sytuacja była przewidziana.

Klasyfikacja sytuacji decyzyjnych w ramach teorii działań

Klasyfikację C. Hermana można również odnosić do analizy ryzyka politycznego decyzji (powstałego w trakcie i wskutek ich podejmowania i wykonywania). W sytuacji rutynowaej ryzyko jest najmniejsze, a w sytuacji kryzysowej - największe.

Deterministyczna sytuacja decyzyjna

Teoria oddziaływań

Sytuacja decyzyjna stanowi funkcję równoczesnych działań co najmniej dwóch aktorów politycznych. W tym ujęciu uwzględnia się sprzężenie zwrotne: system działa na środowisko przez wyjście, środowisko przetwarza bodziec, a jego reakcja stanowi wejście do systemu. W teorii działań sytuacja decyzyjna jest traktowana jako wejście systemu decyzyjnego.

W tej teorii sytuacje decyzyjne są klasyfikowane w matematycznej teorii gier.

Teoria oddziaływań

Stosując te kryteria można wyróżnić 5 (pięć) sytuacji decyzyjnych.

Sytuacja współpracy,
Sytuacja rokowań,
Sytuacja konfliktowa,
Sytuacja pełnego konfliktu
Sytuacje n-osobowe (więcej niż dwóch graczy)

Teoria oddziaływań

1. Sytuacja współpracy

Dwie strony mają identyczne hierarchie preferencji.

2. Sytuacja rokowań
Ogólna zgodność preferencji obu stron (gry kooperacyjne o sumie niezerowej).

Teoria oddziaływań

3. Sytuacja konfliktu
Hierarchie obu stron są w znacznej mierze sprzeczne (gry niekooperacyjne o sumie niezerowej).

4. Sytuacje pełnego konfliktu

Gry o sumie zerowej.

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

Pojawienie się sytuacji kryzysowej powoduje odkształcenie przebiegu procesu decyzyjnego.

Przejawia się to w reorganizacji ośrodka decyzyjnego, pojawieniu się zmian w sposobie postrzegania rzeczywistości i bardzo wyraźnym wpływie stanów emocjonalnych decydentów na proces decyzyjny.

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

Sytuacje kryzysowe doczekały się wielu definicji, które można podzielić na dwie grupy:

Subiektywne definicje kryzysu,
Definicje obiektywizujące.

Subiektywna definicja kryzysu

1. Sytuacja taka powstaje gdy ośrodek decyzyjny odczuwa stres wywołany wysokim ryzykiem decyzyjnym oraz ograniczonością czasu jaki można poświęcić na przygotowanie i podjęcie decyzji. [O. Holsti]

2. Kryzys powstaje wtedy, gdy decydenci sądzą, że: dana sytuacja w sposób istotny narusza interesy państwa, podjęta przez nich decyzja stworzy zagrożenie do wybuchu działań zbrojnych oraz powinni działać szybko. [R. Lebow]

Obiektywizująca definicja kryzysu

Są to sytuacje ryzykowne, zmieniające się w sposób dynamiczny oraz złożone lub zagrażające podstawowym wartościom państwa, nieprzewidywalne oraz takie, w których czas na podjęcie decyzji jest bardzo ograniczony.

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

Sytuacja kryzysowa powstaje w sytuacji, gdy zmiany środowiskowe są na tyle głębokie, że w sposób istotny destabilizują system polityczny przez naruszenie (ryzyko naruszenia) jego podstawowych interesów i wartości, co grozi wybuchem działań zbrojnych, a decyzje polityczne trzeba podejmować natychmiast.

Ujęcie ogólne

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

Destabilizujące zmiany środowiskowe, jak i przyszłe skutki decyzji mogą odnosić się zarówno do środowiska wewnętrznego jak i zewnętrznego lub obu jednocześnie.

Ujęcie ogólne

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

Trzy najważniejsze kryteria kryzysowości:

1. destabilizacja,

2. groźba wojny,

3. krótki czas na podjęcie decyzji.

Ujęcie ogólne

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

Dla ogólnego ujęcia sytuacji kryzysowej znaczenie mają oba wcześniej wspomniane wymiary (sposoby definiowania) - obiektywny i subiektywny.

Mamy przez to do czynienia z trzema wariantami.

([faktyczność kryzysu], [percepcja kryzysu w rozumowaniu decydentów])

Ujęcie ogólne

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

1. Sytuacja kryzysowa może być rzeczywista, gdy kryzys istnieje obiektywnie, a decydenci prawidłowo definiują rzeczywistość (1,1).

Ujęcie ogólne

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

2. Sytuacja kryzysowa obsesyjna, gdy kryzys istnieje wyłącznie w świadomości decydentów a nie w rzeczywistości. Ośrodek decyzyjny reaguje wtedy w sposób kryzysowy co nie jest uzasadnione bodźcem (bodźcami) płynącym (płynącymi) ze środowiska. Takie reakcje mogą doprowadzić do kryzysu rzeczywistego.

(0,1).

Ujęcie ogólne

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

3. Sytuacja kryzysowa neglekcyjna, gdy kryzys istnieje obiektywnie ale nie jest prawidłowo interpretowany (dostrzegany) przez decydentów (1,0).

Ujęcie ogólne

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

1. Kryzys jako pretekst do rozpoczęcia wojny (decyzja o działaniach wojennych jest podjęta wcześniej, kryzys wywołuje się aby uzyskać pretekst do działania lub stanowić zapłon działań zbrojnych).

Rodzaje kryzysów [empiryczna analiza R. Lebowa]

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

2. Kryzys o charakterze zastępczym, tego typu kryzysy stanowią drugoplanową konfrontację stron przygotowujących starcie zasadnicze.

Rodzaje kryzysów [empiryczna analiza R. Lebowa]

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

3. Kryzysy krawędziowe, w teorii gier określane "grą kurczaków". Dwa lub więcej ośrodki decyzyjne doprowadzają systemy (państwa) do krawędzi wojny licząc na to, że druga strona ostatecznie zdecyduje się na kompromis.

Rodzaje kryzysów [empiryczna analiza R. Lebowa]

Kryzysowa sytuacja decyzyjna

Wszystkie 3 rodzaje kryzysów można odnieść również do innych płaszczyzn niż międzynarodowa (płaszczyzny niższego rzędu, pł. ponadnarodowa etc.).

Rodzaje kryzysów [empiryczna analiza R. Lebowa]

Ośrodek decyzyjny

Ośrodek decyzyjny jest homeostatem, podsystemem podejmującym decyzje polityczne w imieniu systemu politycznego (lub po prostu systemu) i dążącym do utrzymania dynamicznej równowagi pomiędzy systemem a jego środowiskiem.

Ogólna charakterystyka

Ośrodek decyzyjny

Narodowy ośrodek decyzyjny - ośrodek kierowniczy danego społeczeństwa,
Międzynarodowy ośrodek decyzyjny - koordynuje interesy co najmniej dwóch suwerennie sobie równych ośrodków narodowych,

Ogólna charakterystyka

Ośrodek decyzyjny

Ponadnarodowy ośrodek decyzyjny - ośrodek kierowniczy organizacji ponadnarodowej, działający w imieniu i interesie całej wspólnoty (nie w interesie poszczególnych elementów składowych),
Ośrodki decyzyjne innych poziomów - ośrodki kierownicze danych instytucji oraz grup i organizacji społecznych.

Ogólna charakterystyka

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium poziomu decyzyjnego,
Kryterium miejsca ośrodka decyzyjnego w systemie politycznym,
Kryterium trwałości,
Kryterium wewnętrznej struktury,
Kryterium skłonności do ryzyka.

5 podstawowych kryteriów klasyfikacji

Typologia ośrodków decyzyjnych

Zgodnie z tym kryterium możemy wyróżnić ośrodki:

Narodowe
Międzynarodowe
Transnarodowe

Kryterium poziomu decyzyjnego

Typologia ośrodków decyzyjnych

W obszarze ośrodków narodowych możemy ponadto wyróżnić:

Ośrodki centralne (ponoszące odpowiedzialność za funkcjonowanie państwa jako całości)
Ośrodki lokalne (gminne, subregionalne, regionalne) decydujące wyłącznie w sprawach pewnego obszaru państwa.

Kryterium poziomu decyzyjnego

Typologia ośrodków decyzyjnych

W obszarze ośrodków narodowych możemy ponadto wyróżnić (wersja 2):

Ośrodki funkcjonujące w państwie (i w jego instytucjach),
Ośrodki funkcjonujące w partiach politycznych,
Organizacjach społecznych,
Grupach społecznych,
Mające charakter jednostkowy.

Kryterium poziomu decyzyjnego

Typologia ośrodków decyzyjnych

Poszczególne ośrodki decyzyjne różnicują przede wszystkim:

Horyzonty preferencji,
Struktura interesów,
Zakres koordynacji.

Kryterium poziomu decyzyjnego

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium poziomu decyzyjnego

W obszarze ośrodków międzynarodowych możemy ponadto wyróżnić:

Ośrodki decyzyjne działające w stosunkach bilateralnych,
Ośrodki decyzyjne działające w stosunkach multilateralnych.

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium poziomu decyzyjnego

Kryterium stanowi w tym wypadku specyfika podejmowania decyzji w trakcie rokowań dwustronnych i wielostronnych, na forum konferencji oraz organizacji międzynarodowych.

Pojawia się zasadniczy problem: jak zaklasyfikować ośrodki decyzyjne występujące w modelach negocjacji X+1 (np. 15+1, 4+1 etc.).

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium poziomu decyzyjnego

Specyfika ośrodków transnarodowych polega na współdecydowaniu i podziale kompetencji decyzyjnych pomiędzy ośrodki narodowe. Ośrodki krajowe podejmują własne decyzje, uzyskują wpływ na treść decyzji politycznej w trakcie rokowań międzynarodowych, ale decyzje zapadają na szczeblu ponadnarodowym, a są wykonywane w kraju i wiążą podmioty krajowe.

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium miejsca ośrodka decyzyjnego w systemie

Zgodnie z kryterium miejsca ośrodka decyzyjnego w systemie można wyróżnić:

Ośrodki decydowania politycznego będące organami państwa (takimi jak parlament czy rząd),
ośrodki nie będące organami państwa, ale stanowiące element jego systemu politycznego - np. centralne instancje partii politycznych,

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium miejsca ośrodka decyzyjnego w systemie

Różne, na ogół pozakonstytucyjne, ośrodki powstające z połączenia organów państwa i partii politycznych,
Ośrodki całkowicie nieformalne, ale mogące spowodować przekształcenie ich decyzji w decyzję państwową, podjętą przez działające w ramach swych kompetencji organy państwa.

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium miejsca ośrodka decyzyjnego w systemie

Szczególnie interesująca może być ostatnia z wymienionych grup. Zaliczamy do niej m.in.:

Trwałe grupy interesów,
Małżonkowie najważniejszych osób w państwie
Najbardziej zaufane sekretarki i zaufani sekretarze najważniejszych osób w państwie...

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium miejsca ośrodka decyzyjnego w systemie

Zhang Yufeng

Była sekretarką i kochanką Mao Zedonga, który po wylewie komunikował się (mówił) w sposób zrozumiały wyłącznie dla niej. Przez dłuższy czas Zhang podejmowała najważniejsze decyzje polityczne w ChRL.

Pozostaje pytanie, czy faktycznie rozumiała cokolwiek ze słów Mao, a jeśli to czy dodawała coś od siebie.

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium miejsca ośrodka decyzyjnego w systemie

Stosując to kryterium w sposób wąski, możemy wyodrębnić ośrodki decyzyjne podejmujące ostateczne decyzje polityczne w danej sprawie oraz te, których decyzje mogą być uchylane lub modyfikowane przez decydentów wyższego szczebla.

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium trwałości

Istniejące trwale,
Powoływane ad hoc.

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium trwałości

Ośrodki doraźne są czasem powoływane wewnątrz struktur państwowych jako sztaby kryzysowe, ale mogą występować również w partiach politycznych a nawet mieć charakter całkowicie nieformalny i składać się np. z prezydenta i kilku jego najbliższych doradców.

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium wewnętrznej struktury

Zgodnie z kryterium wewnętrznej struktury ośrodka decyzyjnego, możemy wyróżnić:

Ośrodki o strukturze hierarchicznej,
Ośrodki o strukturze niehierarchicznej.

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium wewnętrznej struktury

Ośrodki o strukturze hierarchicznej:

Decyzje podejmuje główny decydent albo bez jakichkolwiek konsultacji, albo po rozmowach z innymi decydentami czy ekspertami.

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium wewnętrznej struktury

Ośrodki o strukturze niehierarchicznej:

Decyzje podejmują grupy decyzyjne bądź sterowane przez lidera, bądź w pełni egalitarne.

To jak zaklasyfikować przywództwo dwuosobowe?

(Sparta, Zieloni, Twój Ruch)

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium wewnętrznej struktury

Ośrodki hierarchiczne (jednoosobowe) potrzebują mniej czasu na podjęcie decyzji, jednak jest ona obarczona wyższym ryzykiem błędu. Z drugiej strony - decyzje niehierarchiczne (kolegialne) pozwalają na optymalizację decyzji, ale proces decyzyjny trwa długo, a efekt bywa rezultatem tak głębokich kompromisów, że decyzje stają się skomplikowane i niejasne.

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium skłonności do ryzyka

Zgodnie z kryterium skłonności do ryzyka, wyróżniane są takie ośrodki decyzyjne, których immanentną cechę stanowi skłonność do podejmowania decyzji i działań związanych z wysokim stopniem ryzyka oraz ośrodki ostrożne.

Typologia ośrodków decyzyjnych

Kryterium skłonności do ryzyka

[W ramach analizy cybernetycznej, K. Kłosiński]

W sytuacjach ryzykownych decydenci są zmuszeni do ujawnienia swojego stosunku do ryzyka. Tę zmienną decyzyjną można mierzyć za pomocą "parametru paskala", który jest współczynnikiem skłonności decydenta do ryzyka.

Typologia ośrodków decyzyjnych

[W ramach analizy cybernetycznej, K. Kłosiński]

Załóżmy, że 2 decydenci mają do wyboru 2 strategie, (a1 i a2) a zaistnieć mogą 2 sytuacje (S1 i S2), to skutki decyzji można zapisać w postaci macierzy gry:

	S1	S2
a1	0	0
a2	+x	-x

+x oznacza sukces, -x oznacza porażkę.

Typologia ośrodków decyzyjnych

	S1	S2
a1	0	0
a2	+x	-x

Dla skrajnego asekuranta jedyną właściwą (racjonalną) strategią będzie strategia a1, która co prawda nie daje możliwości sukcesu, ale nigdy nie powoduje porażki.
Dla skrajnego ryzykanta właściwa (racjonalna) będzie strategia a2, która jako jedyna daje możliwość wygranej.

Typologia ośrodków decyzyjnych

	S1	S2
a1	0	0
a2	+x	-x

Pozostaje jeszcze decydent normalny, który będzie wybierał wedle dodatkowych kryteriów - czasami podejmie ryzyko, a w innych przypadkach się powstrzyma.

Typologia ośrodków decyzyjnych

Ten pogląd nie jest akceptowany w psychologicznych teoriach decyzji. J. Kozielecki pisze, że badania nie potwierdzają tezy o istnieniu trwałej cechy osobowości zwanej skłonnością do ryzyka.

Zachowania ryzykowne mają stanowić funkcję czynników środowiskowych oraz cech osobowości decydenta.

Kryterium skłonności do ryzyka

Typologia ośrodków decyzyjnych

Wpływ będą miały:

Rodzaj sytuacji,
Typ decyzji,
Struktura układów instytucjonalnych,
Poziom lęku,
Agresywność

Kryterium skłonności do ryzyka

Typologia ośrodków decyzyjnych

Twierdzenie Kozieleckiego jest poddawane weryfikacji - trwają badania testujące hipotezę, że istnieje jednak pewna grupa, których zachowanie w obliczu ryzyka jest konsekwentne - stanowi zatem cechę osobowości.

Kryterium skłonności do ryzyka

Typologia ośrodków decyzyjnych

Dwa w/w podejścia próbuje łączyć i godzić Y. Vertzberger.

Odróżnia on ryzyko rzeczywiste (RR), ryzyko uświadomione (RU) oraz ryzyko akceptowane (możliwe do zaakceptowania) (RA).

Porównanie tych wartości daje nam 6 możliwych kombinacji.

Kryterium skłonności do ryzyka

Typologia ośrodków decyzyjnych

Możemy wyodrębnić dwa skrajne typy decydentów ulegających radykalnej mispercepcji:

Ryzykanci - uświadamiają sobie tylko część ryzyka rzeczywistego i są skłonni do akceptowania ryzyka większego od uświadomionego (RR > RU i RU < RA).
Decydenci bardzo ostrożni - wyolbrzymiają ryzyko rzeczywiste i mają skłonność do akceptowania ryzyka mniejszego od uświadomionego (PR < RU i RU > RA).

Kryterium skłonności do ryzyka

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Ośrodki podejmujące decyzje polityczne mogą mieć bardzo różny zakres podmiotowy: mogą składać się z tylko jednego decydenta, z kilku, kilkuset czy nawet kilku tysięcy w wypadku parlamentów, a nawet kilku-, kilkudziesięciu- czy kilkuset milionów, gdy mamy do czynienia z referendum lub plebiscytem na poziomie ogólnokrajowym.

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Powstaje zagadnienie otwartości ośrodka decyzyjnego, zarówno w ujęciu podmiotowym (ile osób uczestniczy) jak i przedmiotowym (jakie interesy polityczne są reprezentowane a jakie nie).

Otwarcie procesu decyzyjnego wpływa na stabilność całego systemu politycznego i jego zdolności adaptacyjne, natomiast ograniczanie zasięgu powoduje nieefektywność działania.

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Stanowi funkcję działań maskujących, które muszą być podjęte aby ukryć brak demokracji. Obywatele, dostrzegając manipulację, tracą zaufanie do systemu politycznego.

Nieefektywność aksjologiczna

Nieefektywność społeczna

Wynika z braku reprezentacji istotnych interesów społecznych. Prowadzić to może do wrogiej polaryzacji rządzących i rządzonych, rodzi frustrację oraz wybuchy gniewu tych ostatnich.

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Jeżeli decyzje zostały podjęte bez akceptacji jakichś grup społecznych, to koszty uch wykonania będą z reguły znacznie wyższe od kosztów implementacji decyzji społecznie zoptymalizowanych.

Nieefektywność ekonomiczna

Nieefektywność polityczna

Stanowi funkcję pozostałych i najczęściej przejawia się w skłonności do podejmowania decyzji symbolicznych, w ogóle niezrealizowanych.

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Ośrodek podejmowania decyzji politycznych jest w socjologii określany jako grupa rządząca. W jej skład wchodzą osoby pełniące funkcje władcze, które stanowią polityczne kierownictwo danego państwa (systemu) dzięki możliwości podejmowania decyzji politycznych. Stosuje się również określenia takie jak: elita władzy, klasa rządząca, establishment, jednak ich rozróżnienie i wzajemne relacje nie są jasno zdefiniowane.

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

[W. Wesołowski]

Elitę władzy stanowią ci, którzy "z racji swego miejsca w strukturze politycznej podejmują decyzje państwowe lub mają bezpośredni wpływ na te decyzje" (ujęcie decyzyjne)

[J. Wiatr]

Dla Wiatra w/w stanowią grupę rządzącą, natomiast elita władzy to patologiczna grupa rządząca, która stanowi zamknięty system społeczny i samoreprodukuje się w wyniku dziedzicznego sprawowania władzy.

Elita władzy

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

[G. Mosk]

Klasa polityczna składa się z rządzącej elity władzy oraz pod-elity sprawującej ogólną kontrolę polityczną.

[J. Paxman]

Dla niego establishment = decydenci ("people who get things done") jaących podobne pochodzenie i podzielających ten sam system wartości.

Klasa polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

[J. Pawlak]

Klasa polityczna składa się z ludzi działających czysto politycznie oraz z administratorów (civil servants)

Klasa polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Ośrodki decyzyjne można analizować na wiele sposobów. Trzy spośród możliwych płaszczyzn analizy to:

1. Wewnętrzne stosunki między elitami,

2. Stosunek elit do przekształceń świata zewnętrznego (adaptacja polityczna),

3. Wewnętrzne uwarstwienie grupy rządzące.

Kryteria analizy

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Możliwe są trzy modele takich relacji:

1. W przypadku jedynowaładztwa: istnieje tylko jedna elita władzy, która szybko alienuje się od społeczeństwa (brak relacji).

2. Równoległe istnienie dwóch elit: rządzącej i opozycyjnej. Obie z nich mogą ulec alienacji, choć zagrożenie jest niższe niż w wypadku wyłącznie jednej elity.

Relacje między elitami

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Możliwe są trzy modele takich relacji:

3. (rozwiązanie optymalne) System partycypacyjno-konsensualny: porozumienie między rządzącymi i rządzonymi pozwala na ograniczenie zjawiska alienacji elit.

[B. Hawrylyshyn]

Relacje między elitami

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Możliwe są trzy modele takich relacji:

[inne ujęcie problemu]

1. Z pierwszą sytuacją mamy do czynienia w wypadku elity sfragmentaryzowanej, wewnątrz której trwa walka o władzę i przywileje, a system polityczny staje się niestabilny.

2. Elita zintegrowana wokół jednej i jedynej ideologii, co czasowo stabilizuje i wzmacnia system, ale w dłuższym okresie może prowadzić do zjawisk kryzysowych jak wojny czy rewolucje.

Relacje między elitami

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Możliwe są trzy modele takich relacji:

[inne ujęcie problemu]

3. Elita jest zintegrowana konsensualnie wokół systemu wartości, wspólnego dla wszystkich, a wszystkie konflikty mogą być rozwiązywane w ramach istniejącego systemu instytucjonalnego.

Relacje między elitami

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

[elity utajnione]

Jest to koncepcja J. Sztunskiego, dotykająca wiary w elity utajnione. M.in. w społęczeństwach postkomunistycznych (czy generalnie - transformujących lub posttransformacyjnych) wiara ta ma istotny wpływ na działania polityczne.

Do elit utajnionych zaliczane są m.in.: mafie, masoneria, niejawne ugrupowania transnarodowe, kliki, wywiady.

Najczęściej są to hipostazy, polegające na przypisywaniu realnego istnienia pojęciom abstrakcyjnym, w celu manipulowania wyborcami.

Relacje między elitami

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Podejście elit do problemu adaptacji państwa do zmian. Ich stosunek do zagadnienia kontynuacji i zmiany, tradycji i nowoczesności.

1. Elity kosmopolityczne: popierają nowoczesność i zmianę, nawet wtedy, gdy taka polityka może doprowadzić do zniszczenia własnej tradycji i kultury, dzięki zaakceptowaniu nieograniczonej ekspansji obcych wzorców oraz zrywaniu z przeszłością.

Adaptacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Podejście elit do problemu adaptacji państwa do zmian. Ich stosunek do zagadnienia kontynuacji i zmiany, tradycji i nowoczesności.

2. Elity nacjonalistyczne: prą do odrzucenia wpływów świata zewnętrznego, mają skłonność do izolowania państwa i odrzucania nowoczesności, opierania się na idealizowaniu przeszłości.

Adaptacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Podejście elit do problemu adaptacji państwa do zmian. Ich stosunek do zagadnienia kontynuacji i zmiany, tradycji i nowoczesności.

3. Elity kompradorskie dążą do stworzenia w państwie dwoistości kulturowej, akcentują zatem zarówno tradycję jak i nowoczesność, ale dla różnych grup społecznych: obok wysp nowoczesności, w których zamierza żyć taka elita dopuszcza się istnienie całego "morza skostniałej tradycji" dla reszty społeczeństwa.

Adaptacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Podejście elit do problemu adaptacji państwa do zmian. Ich stosunek do zagadnienia kontynuacji i zmiany, tradycji i nowoczesności.

4. Elity liberalne: próbują połączyć obie wartości w taki sposób, by stały się one niesprzeczne. Taki kompromis ma umożliwić modernizację, nie niszcząc jednak podstawowych wartości kultury tradycyjnej.

Adaptacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Podejście elit liberalnych wydaje się najbardziej właściwe (optymalne), należy jednak wziąć również pod uwagę możliwe warianty niekorzystne z punktu widzenia optymalizacji procesu:

1. Połączenie negatywnych (aka najgorszych) cech kultury dotychczasowej z nabytą.

2. Połączenie cech neutralnych lub pozytywnych, które daje skutek negatywny.

3. Niemożność oceny jakościowej wielu cech (albo niezgodność ocen danej cechy).

Adaptacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Podejście to polega na kreśleniu kręgów decyzyjnych - szeregu koncentrycznych kół o różnym promieniu, symbolizujących oddalenie od centrum decyzyjnego.

Wersja najprostsza i najkrótsza [J. Galtung]:

1. Rdzeń decyzyjny,

2. Centrum decyzyjne,

3. Peryferie,

4. Dalekie peryferie.

Wewnętrzne uwarstwienie

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

To podejście skonkretyzował S. Nayak:

1. Wewnętrzny krąg władzy: skupiający najważniejszych decydentów,

2. Krąg decydentów mniej istotnych: skupiający np. szefów partii opozycyjnych,

3. Krąg peryferyjny: administracja państwowa i wszelkie inne organizacje polityczne,

4. Krąg przywódców innych organizacji społecznych.

Wewnętrzne uwarstwienie

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Zagadnienie uwarstwienia mona również rozpatrywać w wariancie horyzontalnym, nie hierarchizując kręgów decyzyjnych [R. Aron]:

1. Liderzy polityczni,

2. Najwyżsi przedstawiciele administracji państwowej.

3. Elity gospodarcze,

4. Liderzy ruchów masowych,

5. Przedstawiciele wojska.

Wewnętrzne uwarstwienie

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Skrajne ujęcie horyzontalne [C. W. Mills]:

Elita władzy jest syntezą elit politycznych, ekonomicznych i wojskowych.

Wewnętrzne uwarstwienie

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Z punktu widzenia obywatela można wyróżnić 6 kręgów decyzyjnych:

1. Przywódcy polityczni (rdzeń decyzyjny),

2. Zawodowi politycy,

3. Działacze polityczni,

---------------------------------------------------------------

Wewnętrzne uwarstwienie

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Z punktu widzenia obywatela można wyróżnić 6 kręgów decyzyjnych:

---------------------------------------------------------------

4. Członkowie partii politycznych,

5. Członkowie wszelkich organizacji społecznych, wykazujący jakieś zainteresowania polityczne,

6. Obywatele nie interesujący się polityką i nie dążący do wywierania jakiegokolwiek wpływu na kształt decyzji politycznych.

Wewnętrzne uwarstwienie

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Rekrutacja polityczna stanowi jeden z głównych problemów współczesnych systemów politycznych. Ma on dwa podstawowe wymiary:

1. Jednostkowy,

2. Systemowy.

Wewnętrzne uwarstwienie - rekrutacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Z jednej strony, każdy obywatel może wybrać sobie krąg władzy do którego chce należeć (czy też - do przynależności do którego chce dążyć). Z drugiej - system polityczny i jego składowe (podsystemy i instytucje) określają i stosują kryteria rekrutacyjne, których spełnienie umożliwia wejście do danego kręgu.

Wewnętrzne uwarstwienie - rekrutacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Jeżeli przyjmiemy dwa podstawowe kryteria (wiedza na temat polityki oraz chęć uczestnictwa), możemy wyodrębnić cztery typy obywateli państwa:

1. Aktywiści,

2. Władcy,

3. Obserwatorzy,

4. Obojętni.

Wewnętrzne uwarstwienie - rekrutacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

1. Aktywiści: mają bardzo pozytywny stosunek do swojego uczestnictwa politycznego, są zainteresowani polityką i posiadają na jej temat wiele informacji. Jeśli systemy rekrutacyjne stosują kryteria merytoryczne lub w wypadku spełnienia dodatkowych kryteriów, można się spodziewać, że te osoby znajdą swe miejsca w jakichś gremiach decyzyjnych.

Wewnętrzne uwarstwienie - rekrutacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

2. Władcy: mają duże chęci uczestnictwa w decydowaniu politycznym, jednak nie posiadają wiedzy na ten temat. Co więcej - często nie próbują do niej dotrzeć, a nawet negują taką potrzebę.

Po 1989 w państwach dawnego bloku wschodniego pojawiła się dość liczna grupa osób, które w ogóle zanegowały fakt istnienia wiedzy politycznej. Członkowie tej grupy, dochodząc do władzy w wyniku wymiany elit, często reagują w sposób patologiczny.

Wewnętrzne uwarstwienie - rekrutacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

3. Obserwatorzy:

Nie są zainteresowani własnym udziałem w życiu politycznym, ale rozumieją politykę i posiadają na jej temat wiele informacji. Na ogół nie wyrażają zgody na pełnienie jakichkolwiek funkcji publicznych, chyba, że stwierdzą wystąpienie stanu wyższej konieczności politycznej (np. zagrożenie bytu państwa). Wtedy - czasowo - godzą się pełnić nawet wysokie stanowiska polityczne.

Wewnętrzne uwarstwienie - rekrutacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

4. Obojętni:

Również nie mają ochoty na zaangażowanie polityczne, ale, inaczej niż obserwatorzy, nie posiadają ponadto wiedzy politycznej. Polityka ich nie interesuje, żyją więc jakby poza systemem politycznym i w ogóle często go negują. Najprawdopodobniej określą więc swoje miejsce w szóstym kręgu decyzyjnym. W sytuacjach kryzysowych mogą się uaktywnić i oddać swój głos na ugrupowania skrajne.

Wewnętrzne uwarstwienie - rekrutacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Jeżeli obywatel dokonał wyboru kręgu władzy do którego chce aspirować, wybór musi zostać zaakceptowany przez system polityczny/podsystemy/instytucje i musi nastąpić rekrutacja polityczna z punktu widzenia przyjętych kryteriów.

Wewnętrzne uwarstwienie - rekrutacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Za pożądane cechy przyszłych decydentów uważa się:

1. Wykształcenie,

2. Kompetencje praktyczne,

3. Mądrość,

4. Odwagę,

5. Lojalność,

6. Doświadczenie,

7. Typ osobowości politycznej,

8. Poglądy,

7. Odpowiedni poziom moralny, itd. itd. itd. itd...

Wewnętrzne uwarstwienie - rekrutacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Występują też cechy niepożądane w odniesieniu do potencjalnego przyszłego decydenta politycznego (odnosi się to do sytuacji normalnej), np: BMW (bierny, mierny ale wierny).

Najczęściej stosowane kryteria rekrutacji politycznej to:

1. Lojalność polityczna,

2. Kompetencje merytoryczne,

3. Postawa moralna.

[Przy czym znaczenie poszczególnych kryteriów jest zmienne]

Wewnętrzne uwarstwienie - rekrutacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Praktyka oczywiście pozostanie praktyką (jak i teoria teorią).

Erazm z Rotterdamu, początek XVI wieku:

Mądrość odbiera odwagę, dlatego powszechnie widzicie, że owi mądrzy borykają się z ubóstwem i głodem, z mrokiem, że żyją w zaniedbaniu, w zapomnieniu, w nienawiści, głupcy natomiast opływają w pieniądze, dostają się do steru państw, krótko mówiąc kwitną na wszystkie sposoby. [...] Umieć udawać głupotę - to mądrość najwyższa.

Wewnętrzne uwarstwienie - rekrutacja polityczna

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

Podmiotowy zakres ośrodków podejmowania decyzji może przyjmować różne kształty. O występujących w totalitaryzmach i autorytaryzmach już mówiliśmy na innych zajęciach.

W małym przypomnieniu:

W totalitaryzmach społeczeństwo będzie dzielone na wodza i jego drużynę, elitę partyjną, jej zaplecze, pełnoprawnych obywateli, przynależnych państwowo (bez pełnych praw), oraz wrogów - obcych rasowo, klasowo czy politycznie.

Wewnętrzne uwarstwienie

Zakres podmiotowy ośrodków decyzyjnych

W systemach demokratycznych możemy wskazać sześć podstawowych kręgów decyzyjnych:

1. Wewnętrzny krąg władzy,

2. Krąg elit polityczno-rządowych,

3. Krąg elit społeczno-gospodarczych,

4. Krąg grup nacisku i interesów,

5. Krąg przywódców lokalnych,

6. Krąg obywateli nie angażujących się.

Wewnętrzne uwarstwienie - demokracje

Doradcy i eksperci

W skład ośrodka decyzji politycznych, oprócz decydentów, wchodzą także doradcy , zapraszani do stałej lub doraźnej współpracy w celu przedstawienia ekspertyz i analiz sytuacji decyzyjnej, okreslenia opcji decyzyjnych i ich możliwych lub pożądanych skutków.

Doradcy i eksperci

Doradcy nie biorą udziału w podejmowaniu decyzji, a tym samym nie ponoszą odpowiedzialności za jej treść.
Ponoszą jednak odpowiedzialność pośrednią w oparciu o ich opinie wybiera się bowiem wariant działania politycznego.

Doradcy i eksperci

Doradcy: opiniodawcy zależni od decydentów ze względu na ich stałe zatrudnienie w ministerstwach, partiach, związkach zawodowych etc.

Doradcy i eksperci

Eksperci zaangażowani: zatrudniani doraźnie, posiadający wiedzę merytoryczną ale równocześnie będący rzecznikami określonych interesów ekonomicznych, kulturalnych, religijnych, etnicznych etc.

Doradcy i eksperci

Eksperci niezależni: również zatrudniani doraźnie, ale równocześnie nie związani z żadnymi grupami interesów i reprezentujący swoją wiedzę fachową.

Doradcy i eksperci

Istnieją również inne podejścia - np. S. Echrlich twierdzi, że bycie ekspertem zależy wyłącznie od kompetencji i zaliczyć do tego grona można wyłącznie osobę której kompetencje są uznawane w ich środowisku zawodowym.

Doradcy i eksperci

Czy jedna struktura doradcza wystarczy?
Wydaje się, że jest to zbyt mało.

Dana decyzja powinna być najpierw konsultowana z doradcami, następnie ich opinie należy skonfrontować z ekspertami zaangażowanymi, a jeśli nie uda się uzyskać jednomyślności to dodatkowo z ekspertami niezależnymi.

Pozwala to na uzyskanie konkurencji między tymi trzema typami ciał doradczych.

Doradcy i eksperci

Istotną rolę pełnią w tym miejscu think tanki.

Ich początek to okres II WW.

Tt i państwo powinny zachowywać się jak "rybka i rekin".

Doradcy i eksperci

USA: ponad 1200 nie licząc ośrodków akademickich, ponad 1 mld dolarów rocznie.

Niemcy i Japonia: rozwój sektora.

UK i Francja: problemy.

Polska: w powijakach.

Doradcy i eksperci

Ośrodki decyzyjne, przez kontakt z doradcami i specjalistami (w tym tt) mogą ulegać dwóm procesom:

polityzacji,
profesjonalizacji.

Doradcy i eksperci

Polityzacja:

wzrost pozycji polityków względem ekspertów
zachęta do udziału w życiu politycznym
głos obywateli nie jest wyciszany
aspekt kulturowy - spory polityczne często wymykają się nauce i ekspertyzom.

Doradcy i eksperci

Profesjonalizacja:

wzrost znaczenia ekspertów, którzy mogą zdominować polityków a nawet wejść w ich miejsce,
spadek zainteresowania obywateli działalnością polityczną.

Doradcy i eksperci

Pięć typów doradców i ekspertów politycznych w zależności od ich stosunku do przyjętych na siebie obowiązków:

1. Badacze

2. Aksjolodzy

3. Wąscy specjaliści

4. Aroganci

5. Koniunkturaliści

(6. Dworacy)

Doradcy i eksperci

Badacze:

Uczciwie przedstawiający i praktycznie stosujący najnowszy stan wiedzy naukowej na dany temat i nie dążący do jakichkolwiek innych celów ubocznych.

Aksjolodzy:

Interesujący się przede wszystkim związkami występującymi pomiędzy przedmiotem ekspertyzy oraz sferą wartości politycznych i moralnych.Często są to eksperci zaangażowani, dla których obrona wartości lub przekonań pozanaukowych jest ważniejsza od prawdy naukowej

Doradcy i eksperci

Wąscy specjaliści:

Wychowują swą pracę fachowo, w sposób obiektywny i nie wykraczający poza posiadane kompetencje. Ich horyzonty merytoryczne, moralne czy polityczne są jednak bardzo ograniczone, co uniemożliwia pełne ogarnięcie problemów.

Doradcy i eksperci

Aroganci:

Wybitni specjaliści w wąskim obszarze wiedzy naukowej, którym wydaje się, że są specjalistami we wszystkich dziedzinach, na których zupełnie się nie znają. Nie dopuszczają nawet możliwości istnienia odrębnych specjalistów w tych dziedzinach wiedzy.

Doradcy i eksperci

Koniunkturaliści:

Niezależnie od swych kompetencji merytorycznych gotowi są uzasadnić decyzje z punktu widzenia reprezentowanej przez nich dziedziny naukowej błędne, w celu uzyskania dodatkowych nagród lub uniknięcia kar.

Doradcy i eksperci

[Dworacy:]

Opiniodawcy, którzy nawet bez nacisku decydentów starają się formułować opinie naukowo błędne, ale takie, których decydenci prawdopodobnie oczekują.

Doradcy i eksperci

Dylematy ekspertów:

Dylemat optymalizacji
Dylemat wrażliwości
Dylemat zaangażowania
Dylemat nieprzewidywalności
Dylemat Kosztów
Dylemat dostępności danych

Doradcy i eksperci

Dylemat optymalizacji: konieczność odróżnienia ciągów przyczynowo-skutkowych od aksjologicznych potrzeb decyzyjnych.

Dylemat wrażliwości danych: wynika z faktu, iż każdy błąd w sposobie zbierania danych lub ich pomiarów zmieni prognozę.

Dylemat zaangażowania: stanowi funkcję prywatnych opinii eksperta - czy powinien on doradzać każdemu (jak prawnik) czy też dokonać wyboru zleceniodawcy?

Doradcy i eksperci

Dylemat nieprzewidywanych skutków: teoretycznie należałoby przewidywać wszystkie skutki główne i wszystkie skutki uboczne, jednak w praktyce jest to niewykonalne.

Dylemat kosztów: jak się zachować, gdy skuteczność działania eksperta zostaje ograniczona przez brak środków finansowych? Ważniejsza jest prawidłowość ekspertyzy czy przekroczenie kosztów?

Dylemat dostępności danych: czy udostępniać surowe dane czy wyłącznie samą ekspertyzę?

Doradcy i eksperci

Problem relacji między rolą decydenta (polityka) a doradcy.

Decydent musi myśleć o całokształcie sytuacji politycznej.

Doradca reprezentuje część wiedzy naukowej o rzeczywistości, powinien zatem przedstawić kompetentną analizę problemu.

Deycydent działa w oparciu o wiedzę dobywaną przez lata, a ekspert wyłącznie pod jakimś kątem.

Stąd potrzebni są eksperci generaliści.

Proces decyzyjny

Proces decyzyjny należy rozpatrywać w ujęciu czterech współistniejących płaszczyzn (na czterech poziomach):

społecznej/społecznym

organizacyjnej/organizacyjnym

racjonalnej/racjonalnym

emocjonalno-osobowościowej/em...wym

Proces decyzyjny

Decyzja polityczna powstaje w wyniku interakcji wielkich i małych grup społecznych, w kontekście (środowisku) organizacji wytworzonych przez te grupy, a w trakcie jej podejmowania ośrodek decyzyjny uwzględnia zarówno czynniki świadomego i racjonalnego przetwarzania sytuacji decyzyjnej, jak i czynniki emocjonalne, często nawet nie uświadamiane.

Proces decyzyjny

Społeczny poziom procesu decyzyjnego skupia się na funkcjonowaniu zjawiska podmiotowości politycznej.

Można ją określić jako świadome,czynne kształtowanie rzeczywistości politycznej.

Bycie podmiotem oznacza:

mieć świadomość,
być zdolnym do stałego działania,
zaspokajać w ten sposób swoje własne potrzeby i interesy

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Proces decyzyjny

Holistyczny model podmiotowości politycznej
(M. Karwat):

Podmiotowość jako cecha stopniowalna.

Można wyróżnić:

podmioty interesów politycznych na poziomie podmiotowości wielkich grup społecznych jako zorganizowanych całości,
podmioty działań politycznych na poziomie podmiotowości organizacji politycznych (partii, zorganizowanych grup interesów),
podmioty decyzji politycznych na poziomie podmiotowości wąskich grup kierowniczych oraz jednostek występujących w rolach politycznych.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Proces decyzyjny

Holistyczny model podmiotowości politycznej
(M. Karwat):

Podmiotowość jako cecha stopniowalna.

Można wyróżnić:

podmioty ostateczne,
podmioty pośrednie,
podmioty bezpośrednie.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Proces decyzyjny

1. Na tym poziomie rozpatrujemy wielkie grupy społeczne, takie jak: narody, zbiorowości, mające wielkie znaczenie dla procesów podejmowania decyzji politycznych.

2. Grupy te z definicji nie uczestniczą w decydowaniu bezpośrednio, choć mogą wystąpić wyjątki od tej reguły, np. w odniesieniu do referendum ogólnokrajowego.

3. Ich istotą jest wywieranie wpływu pośredniego i kształtowanie otoczenia procesu decyzyjnego.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Proces decyzyjny

4. Decydenci politycznie uwzględniają (choć - w praktyce - w różnym stopniu i w różnym ujęciu) interesy tych grup, nawet w przypadku ich słabej artykulacji.

5. W tym ujęciu mamy do czynienia m.in. z antycypacyjnym modelem adaptacji ośrodka decyzyjnego - w odniesieniu do przyszłych, przewidywanych interesów i oczekiwań obywateli.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Proces decyzyjny

W odniesieniu do pozostałych poziomów, wielkie grupy społeczne wyróżnia przede wszystkim:

Bardzo duża liczebność zarówno w ujęciu względnym (% populacji) jak i bezwzględnym (liczba osób, które możemy zaliczyć do konkretnej grupy).
Słabo wykształcone więzi między członkami zbiorowości. Kontaktują się oni za pomocą środków przekazu oraz dzięki wykształconym organizacjom i instytucjom (społecznym).
Istotne, znaczne rozproszenie członków na dużym obszarze.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Proces decyzyjny

Siła i znaczenie makrostruktur zależna jest od ich liczebności (szczególnie w ujęciu względnym), wykształcenia i osiągniętego poziomu uświadomienia własnej roli i potrzeb wspólnotowych (w rozumieniu zarówno całej grupy jak i zbioru jednostek), stopnia politycznego zorganizowania (instytucjonalizacji).

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Proces decyzyjny

Społeczeństwo rolnicze: charakteryzuje je dominujący udział producentów żywności w całej strukturze społecznej. Można stwierdzić, że jest to etap, przez który przechodzą wszystkie społeczeństwa (kultury, cywilizacje) na drodze swej ewolucji. Można przyjąć, że wytwórcy żywności stanowią ok. 80% społeczeństwa, a wytwórcy pozostałych dóbr i usług ok. 10%. Jako przykłady podaje się Indie i ChRL, choć szczególnie drugi z nich wydaje się już nieaktualny. Możemy doszukiwać się utrzymania takiego modelu w części społeczeństw afrykańskich (choć również jest to pewnym nadużyciem). Społeczeństwa tego modelu borykają się z niedoborami żywności.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Społeczeństwa rolniczo-przemysłowe. Powstają w wyniku procesów uprzemysłowienia, zmieniających strukturę społeczeństwa. Udział wytwórców żywności spada do ok. 60%, a wytwórców pozostałych dóbr oraz usług wzrasta do ok. 20%. Wskazuje się, że taki model nadal funkcjonuje, dość powszechnie, w Afryce.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Społeczeństwa przemysłowo-rolnicze. Funkcjonują w państwach uprzemysłowionych, w których działalność związana z produkcją żywności nadal zajmuje jednak istotną pozycję (np. w wyniku warunków klimatycznych i opłacalności produkcji, nierównomiernego rozwoju i dynamiki procesów uprzemysłowienia między regionami, etc.). Utrzymują one swoistą równowagę między sektorami produkcji żywności, produkcji pozostałych dóbr oraz wytwarzania usług. Taki model funkcjonował np. jeszcze w drugiej połowie XX wieku w części Europy (Włochy, Hiszpania, Portugalia).

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Społeczeństwa uprzemysłowione. Funkcjonują w państwach uprzemysłowionych z wyraźną przewagą sektora produkcji pozażywnościowej. Takie struktury (czy też ich percepcja) może wynikać z założeń ideologicznych "przewodniej roli klasy robotniczej" - np. ZSRR, w mniejszym stopniu PRL. Paradoksalnie, wskazuje się, że skutkiem takiego modelu jest niedobór towarów przemysłowych.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Społeczeństwa usługowe (możemy to nazwać modelem postindustrialnym, ponowoczesnym, społeczeństwa informacyjnego). Funkcjonują w państwach, których społeczeństwom udało się przezwyciężyć problemy niedoboru zarówno w kontekście żywności jak i dóbr przemysłowych (znaczny wzrost wydajności produkcji) - tzw. druga rewolucja przemysłowa. Udział zatrudnionych w produkcji żywności jest znacznie ograniczony (5%), produkcja nieżywnościowa ok. 35%, usługi 60%.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

W USA udział produkcji nierolniczej miał spaść do kilkunastu %. (20 lat temu, więc dzisiaj pewnie jeszcze znacznie niżej).

Jeszcze w latach '50 usługi > robotnicy a profesorowie uczelni > rolnicy

Dominuje sektor przetwarzania informacji (usługi).

Polska - transformacja struktury makrospołecznej po '89.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Sama liczba (lub udział) członków danej grupy nie musi określać jej znaczenia politycznego i wpływu na procesy decyzyjne.

Istotna jest świadomość członków i poziom zorganizowania.

Wielkie grupy pozostają jednak nadal istotnymi podmiotami procesu politycznego.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

W państwach ponowoczesnych, rola tradycyjnych makrostruktur jest mniejsza niż dotychczas.

W ich miejsce wchodzą grupy (też możemy je określać makrostrukturami) na podobnym poziomie, lecz nowego typu.

Powoduje to również ewolucję struktur i modeli decyzyjnych.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Członkowie makrostruktur wykazują różny poziom zaangażowania politycznego, w tym również w procesach decyzyjnych.

Zależy to m.in. od stopnia identyfikacji z grupą, poziomu aktywności życiowej, cech osobowościowych, sytuacji politycznej.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Identyfikacja:

Jednostka może być obiektywnie zaliczana do danej grupy, jednak nie czuć z nią identyfikacji. Z drugiej strony - może identyfikować się z grupą mimo braku obiektywnych przesłanek (np. identyfikacja jako przedsiębiorca).

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Identyfikacja:

Wysoki poziom identyfikacji z celami i interesami grupowymi zwiększa prawdopodobieństwa podjęcia działań politycznych (aktywności politycznej).

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Poziom aktywności życiowej:

Możemy wyróżnić cztery typy postawy/aktywności jednostek:

1. aktywni we wszystkich dziedzinach życia

2. Zasadniczo bierni

3. Profesjonaliści

4. Żądni władzy

Raczej nie powinno się tego interpretować w ujęciu liniowym.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Cechy osobowościowe:

Skłonność do aktywności politycznej koreluje pozytywnie z takimi cechami osobowości jak silna osobowość, odporność na stres, wewnątrzsterowność, ekstrawertyzm, dążenie do sukcesu/celu, ciekawość poznawcza, zaangażowanie w sprawy społeczne (to trudno nazwać cechą więc może jakiś model empatii?), poczucie związku z grupami społecznymi.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Sytuacja polityczna:

Bieżąca sytuacja polityczna (i wydarzenia polityczne) mogą silnie rezonować na płaszczyźnie aktywności jednostek. Nawet osoby politycznie bierne w sytuacji poczucia zagrożenia lub szansy mogą się zaktywizować (znacząca zmiana jakościowa w otoczeniu).

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Pięć modeli, w których funkcjonują makrostruktury społeczne

Proces decyzyjny

Teoria biernego oporu/zakazanego owocu.

Została stworzona w oparciu o badania empiryczne. Zajmuje się reakcjami jednostek na zmiany środowiskowe polegające na zmniejszeniu swobody wyboru (dostępności określonych zachowań, dóbr, możliwości decyzyjnych). Pojawia się wtedy skłonność do odwrócenia zmian (efekt bumerangowy).

Pytanie, czy nie pojawia się efekt wahadła - dążenie nie tyle do przywrócenia stanu poprzedniego co jego zmiany o odwrotnym wektorze.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Teoria REAKTANCJI J. Brehma

Proces decyzyjny

Jeżeli środowisko jednostki eliminuje jakąś możliwość decyzyjną (swobodę, dobro), to wzrasta jej/jego atrakcyjność.

Jeżeli środowisko wywiera presję na wybór określonej możliwości (decyzji, sposobu działania, dobra), wymusza lub zaleca je, atrakcyjność spada.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Teoria REAKTANCJI J. Brehma

Proces decyzyjny

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wielkich grup społecznych

Teoria REAKTANCJI J. Brehma

Proces decyzyjny

O ile poprzedni poziom związany był z interesami, to ten skupia się na działaniach.

Obejmuje funkcjonowanie organizacji i instytucji stanowiących pas transmisyjny między społeczeństwem a faktycznymi decydentami politycznymi - głównie partie polityczne, ale też inne grupy interesu, grupy nacisku.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości organizacji politycznych

Proces decyzyjny

Dwa poziomy funkcji tego rodzaju organizacji:

zewnętrzny
wewnętrzny

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości organizacji politycznych

Proces decyzyjny

Funkcje zewnętrze:

Odczytywanie potrzeb i interesów grup społecznych,
reprezentacja w/w wobec ośrodka decyzyjnego,
dążenie do realizacji w/w przez przejęcie kontroli nad ośrodkiem decyzyjnym (partie polityczne) lub uzyskania wpływu na treść decyzji politycznej (grupy nacisku)

Skutkiem jest integrowanie grup społecznych w ramach systemu politycznego.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości organizacji politycznych

Proces decyzyjny

Funkcje wewnętrzne:

Socjalizowanie członków i zwolenników przez przekazywanie im reguł gry politycznej,
wzmacnianie lojalności wobec systemu politycznego (różnie pojmowane w różnych typach systemów politycznych)
tworzenie struktur aksjologicznych uzasadniających podnoszone postulaty,

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości organizacji politycznych

Proces decyzyjny

Funkcje wewnętrzne:

kształtowanie programów politycznych,
mobilizacja elektoratu (m.in. dzięki wyjaśnianiu i upraszczaniu sytuacji politycznej oraz wariantów decyzyjnych).
Budowanie lojalności wewnętrznej.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości organizacji politycznych

Proces decyzyjny

Ugrupowania, które uzyskały dostęp do władzy lub bezpośredni wpływ na nią uzyskują możliwość ptrzetransformowania decyzji politycznych w decyzje państwowe (władcze).

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości organizacji politycznych

Proces decyzyjny

Obejmuje on podmioty decydowania - małe (wąskie) grupy kierownicze oraz jednostki występujące w rolach politycznych. Podmioty decyzji to ośrodki decyzyjne w wąskim znaczeniu tego terminu. Funkcjonują na powierzchni zjawisk życia politycznego.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wąskich grup decyzyjnych

Proces decyzyjny

Ośrodki decydowania - w odniesieniu do tradycyjnie rozpatrywanych systemów - w postaci wąskich grup dominują obecnie w społeczeństwach w ujęciu globalnym. Znacznie mniejsze znaczenie mają ośrodki jednoosobowe oraz ośrodki o szerszym składzie (wielotysięczne, wielomilionowe).

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wąskich grup decyzyjnych

Proces decyzyjny

Mała grupa społeczna: zbiór jednostek, przynajmniej dwuosobowy (socjologia mogłaby się tutaj pewnie wtrącić...) , posiadający określone cechy:

wspólny cel konstytuujący grupę,
system bezpośrednich interakcji między jego członkami,
system norm określających wzorce zachowań,
wewnętrzną strukturę organizacyjną, składającą się z ról społecznych takich jak kierownicy, członkowie, wykonawcy, eksperci, autorytety, kozły ofiarne itd.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wąskich grup decyzyjnych

Proces decyzyjny

Grupowe podejmowanie decyzji jest rozwiązaniem preferowanym względem alternatywy jednoosobowej. Jest jednak również obarczone cechami negatywnymi.

jest bardziej demokratyczne,
przyczynia się do aktywizacji członków gremium decyzyjnego - biorą udział w kształtowaniu decyzji i biorą odpowiedzialność za jej treść,
wywołuje efekt synergii - wydolność (efektywność) grupy przewyższa sumę efektywności jednostkowej jej członków (do pewnych granic) - można pół żartem stwierdzić, że tak rozumiana efektywność jest superaddytywna.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wąskich grup decyzyjnych

Proces decyzyjny

Decyzja podjęta przy współudziale krytyków (opozycji) jest decyzją kompromisową (nie realizującą w pełni wybranego interesu za to realizującą częściowo większy ich zbiór),możliwość jej wykonania jest wyższa gdyż wszyscy decydenci są zainteresowani jej implementacją.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wąskich grup decyzyjnych

Proces decyzyjny

Wady grupowego podejmowania decyzji:

wydłużenie czasu trwania procesu decyzyjnego, szczególnie istotna w kryzysowych sytuacjach decyzyjnych (ograniczony czas na podjęcie decyzji) - z tego względu, w obliczu kryzysu krąg decyzyjny ulega zazwyczaj zawężeniu.
Skłonność grup do podejmowania decyzji ryzykownych (wynik badań empirycznych).

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wąskich grup decyzyjnych

Proces decyzyjny

Uzasadnienie skłonności grup do podejmowania decyzji ryzykownych w psychologicznej teorii decydowania:

hipoteza odpowiedzialności - rozmycie odpowiedzialności na więcej jednostek/podmiotów
hipoteza roli przywódców - przywódcy są z reguły skłonni do akceptowania wyższego poziomu ryzyka,przesuwają zatem preferencje grupy w kierunku bardziej ryzykownym,

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wąskich grup decyzyjnych

Proces decyzyjny

Uzasadnienie skłonności grup do podejmowania decyzji ryzykownych w psychologicznej teorii decydowania:

hipoteza motywacyjna - ryzyko ma wartość pozytywną, osoby lękliwe starają się o zdobycie akceptacji grupy,popierają więc decyzje , których samodzielnie by nie podjęły,

hipoteza poznawcza - w trakcie tworzenia decyzji, członkowie grupy poznają nowe argumenty,zmieniając swe postawy i akceptując wyższe ryzyko, sugerowane przez większość.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wąskich grup decyzyjnych

Proces decyzyjny

Wady grupowego podejmowania decyzji:

Problem różnorodności (równowagi różnorodności) grupy decyzyjnej,
Syndrom grupowego myślenia

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Poziom podmiotowości wąskich grup decyzyjnych

Proces decyzyjny

Prawo niezbędnej różnorodności organizacyjnej W. Ashby'ego:
Skuteczne sterowanie środowiskiem jest możliwe tylko wtedy, gdy ośrodek decyzyjny jest różnorodny w zakresie niezbędnym.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Problem równowagi różnorodności

Proces decyzyjny

Oznacza to, ze grupa całkowicie różnorodna przestaje być systemem, rozpada się bowiem jej struktura i granica, a grupa traci zdolność podejmowania i realizowania decyzji.

Z drugiej strony - ośrodek całkowicie homogeniczny i jednomyślny traci poczucie realizmu,kontakt z rzeczywistością oraz zdolność adaptacyjną. Decyzje podejmowane są szybko i bez problemów ale będą to decyzje błędne.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Problem równowagi różnorodności

Proces decyzyjny

Rozwiązaniem optymalnym jest stan niezbędnej różnorodności organizacyjnej. Polega ono na poszukiwaniu równowagi między anarchią różnorodności i autokratyzmem jednolitości, czyli na łączeniu zdolności adaptacyjnych ze spoistością organizacyjną.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Problem równowagi różnorodności

Proces decyzyjny

Syndrom grupowego myślenia jest uznawany za największą wadę podejmowania decyzji w małych grupach.

Twórcą tej koncepcji jest I. Janis, powstała ona na podstawie obserwacji faktycznych procesów decyzyjnych (bazuje na empirii). Od tego czasu jest wykorzystywana do badania procesów decyzyjnych w różnych sytuacjach, w tym w szczególności w sytuacjach kryzysowych.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Syndrom grupowego myślenia

Proces decyzyjny

Syndrom grupowego myślenia powstaje wtedy, gdy grupa decyzyjna traci swój charakter celowy. Dążenie do zachowania spójności grupy i utrzymania jej "esprit de corps" ("ducha zespołu") staje się ważniejsze od osiągania celów zewnętrznych oraz realistycznego uwzględniania faktów.

Grupa staje się zbyt jednolita. Ten stan obniża jej potencjał intelektualny i moralny, poczucie realizmu.

Następuje zaburzenie pr0ocesu decyzyjnego.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Syndrom grupowego myślenia

Proces decyzyjny

Warunki sprzyjające powstaniu syndromu myślenia grupowego:

wysoka spoistość wewnętrzna grupy,
wysoki prestiż i atrakcyjność,
względna izolacja decydentów od środowiska,
autorytarny przywódca,
silny stres, wysokie poczucie zagrożenia,
słabo określone (niezinstytucjonalizowane lub nieefektywne) metody podejmowania decyzji, szczególnie w odniesieniu do przeciwstawnych poglądów.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Syndrom grupowego myślenia

Proces decyzyjny

1. Przecenienie siły i spójności grupy. Powstaje przekonanie o własnej wyjątkowości, nietykalności. Zachęca to do podejmowania decyzji o wyższym poziomie ryzyka. Powoduje ignorowanie sygnałów o niezgodności stanu środowiska faktycznego względem wyobrażonego.

Powoduje powstanie (utrwalenie) przeświadczenia o wyższości moralnej (dziejowej etc.) nad przeciwnikiem, w konsekwencji obniża poziom wstydu czy winy za stosowanie tzw. moralności Kalego. Konkurenci (ich przywódcy) są redukowani do negatywnych stereotypów, wręcz dehumanizowani.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

3 grupy objawów syndromu grupowego myślenia

Proces decyzyjny

2. Konformizm członków grupy i jego wzmocnienie (utrwalenie) wynikające z przyjętej przez członków grupy (lub w jakiejś formie narzuconej) autocenzury i wymogu bezwzględnej lojalności. Powstaje złudne przeświadczenie o pełnej jednomyślności grupy oraz jej członków. Nie są formułowane zastrzeżenie, nie jest wyrażany sprzeciw co powoduje powstanie mylnego przeświadczenia, zgodnie z którym milczenie oznacza zgodę i poparcie. W rzeczywistości możliwa jest sytuacja, w której (nawet!) wszyscy członkowie grupy są przeciwni danej możliwości decyzyjnej jednak "przechodzi ona jednogłośnie".

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

3 grupy objawów syndromu grupowego myślenia

Proces decyzyjny

Powstanie systemu sankcji: grupa wytwarza nowe role społeczne, mające zapewnić jej wewnętrzną spójność jednak powodujące zaburzenie (aż do dysfunkcjonalności) procesu podejmowania decyzji. Pojawiają się strażnicy prawomyślności (czy inaczej nazwana swego rodzaju wewnętrzna inkwizycja). Następuje blokada sygnałów z otoczenia mogących wpłynąć na proces decyzyjny (jego zmianę lub zmianę wyniku względem pierwotnych założeń), wzmacnia się za to znaczenie sygnałów potwierdzających założenia (lub takowe kreuje). W efekcie wzmacniany jest efekt oderwania środowiska wyobrażonego od rzeczywistego.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

3 grupy objawów syndromu grupowego myślenia

Proces decyzyjny

Postaniu lub wzmocnieniu zjawiska syndromu myślenia grupowego sprzyja postawa konformistyczna członków grupy.

Konformizm: publiczne dostosowanie się do zachowań innych ludzi, nawet bez prywatnej akceptacji tych zachowań.

Konformizm jest pozytywnie skorelowany z poczuciem niższości, sterowalności zewnętrznej, moralizatorstwa oraz konwencjonalizmu. Występuje częściej u ludzi mniej inteligentnych, mających niższą samoocenę, mniej zdolni do pracy w warunkach stresu.

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Syndrom grupowego myślenia

Proces decyzyjny

Na przyjęcie postawy konformistycznej wpływa również miejsce jednostki w strukturze grupy.

Największe skłonności przejawiają bezpośredni zastępcy przywódcy grupy (ciała decyzyjnego).

Postawy konformistyczne (ich natężenie) zależy również od sytuacji decyzyjnej - pozytywna korelacja z sytuacją niejasną lub kryzysową.

Postawa ta jest reż częściej przyjmowana gdy jednostka jest przeświadczona o wyższości innych członków grupy pod kątem wiedzy lub autorytetu (to występuje powszechnie w nauce).

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Syndrom grupowego myślenia

Proces decyzyjny

Syndrom grupowego myślenia może być usunięty dzięki promowaniu krytycznej analizy możliwości decyzyjnych.

wskazywanie "adwokata diabła",
powstrzymanie się lidera od przedstawiania własnych poglądów w początkowej fazie procesu,
opracowywanie możliwości decyzyjnych w ramach pracy grup roboczych

Społeczny poziom procesu decyzyjnego

Syndrom grupowego myślenia

Proces decyzyjny

Odnosi się do organizacyjnego kontekstu decydowania politycznego.

Podstawowe założenie: członkowie ośrodka decyzyjnego nie są całkowicie wolni,zawsze działają w ramach pewnych struktur organizacyjnych (partii, parlamentów, gabinetów, organizacji).

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Proces decyzyjny

Trzy elementy tego poziomu:

formalna strona procesu decyzyjnego (wyodrębnienie podstawowych faz)
mechanizm formułowania wariantów decyzji
organizacyjne uwarunkowania decydowania politycznego

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Proces decyzyjny

Zawsze stanowią funkcję kontekstu organizacyjnego (wynikają z tego kontekstu).

Dwa modele/ujęcia:

ujęcie empiryczne (indykcyjne) - obserwacja konkretnych praktyk,
ujęcie normatywne - ogólne obserwacje, ujęcie abstrakcyjne,dedukcyjne

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji

Proces decyzyjny

Zawsze stanowią funkcję kontekstu organizacyjnego (wynikają z tego kontekstu).

Dwa modele/ujęcia:

ujęcie empiryczne (indykcyjne) - obserwacja konkretnych praktyk,
ujęcie normatywistyczne - ogólne obserwacje, ujęcie abstrakcyjne,dedukcyjne

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji

Proces decyzyjny

zbadanie w jaki sposób były podejmowane konkretne decyzje w przeszłości
ocena efektów tych decyzji
przedstawienie rekomendacji odnośnie optymalnego sposobu działania

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

Politycy (lub inni bezpośredni obserwatorzy decydentów) często sami opisują, w jaki sposób podejmowali decyzje.

Problemy:

wiarygodność,
bardzo subiektywne ujęcie

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

B. Franklin:

Dzielił kartkę papieru na części ZA i PRZECIW

(3-4 dni) wpisywanie argumentów
ustalenie, które argumenty przeważają,
(1-2 dni) zastanawianie się czy czegoś nie pominął,
podjęcie decyzji

Jakie są wady/minusy takiego modelu?

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

Departament Stanu/Pentagon (D. Rusk)

staranne zdefiniowanie problemu decyzyjnego,
badanie faktów z nim związanych,
dojście do decyzji,
sformułowanie rekomendacji.

Jakie są wady/minusy takiego modelu?

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

J. Kennedy (opracowane przez T. Sorensena):

Zgoda co do faktów,
zgoda co do celów,
precyzyjna definicja problemu,
sformułowanie opcji decyzyjnych,
opracowanie skutków poszczególnych opcji decyzyjnych
dokonanie wyboru
komunikat o treści decyzji
wykonanie decyzji

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

W. I. Lenin (z opisu L. Trockiego):

brak przygotowania i przemyślenia,
brak wcześniej ustalonej agendy,
krótkie dyskusje,
krótkie przedstawienie problemu,
Przedstawienie opinii i wyjaśnień na zlecenie głównego decydenta,
jednoosobowe określenie możliwości decyzyjnej,
sformułowanie konkretnej treści decyzji przez podwładnych

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

W. I. Lenin (z opisu L. Trockiego):

prezentacja (jednostronne sformułowanie) problemu,
niejawne, dwustronne konsultacje,
decyzja lidera.

Czego brakuje?

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

W. I. Lenin (z opisu L. Trockiego):

Brakuje:

analiza faktów,
przedstawienie różnych możliwości decyzyjnych,
analiza skutków poszczególnych możliwości decyzyjnych,

Za to jest syndrom myślenia grupowego...

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

"Schyłkowy" Mao (po wylewie):

Przedstawienie głównemu decydentowi problemu decyzyjnego,
bełkot Mao,
faktyczna decyzja ośrodka nieformalnego (Zhang Yufeng)

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

Ch. de Gaulle (również z opisu zewnętrznego)

rozmyślanie,
wytrwałość,
podjęcie decyzji,
kształtowanie zawartości decyzji,
waloryzacja.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

Ch. de Gaulle (również z opisu zewnętrznego)

1. rozmyślanie

Generał zbierał informacje,
czasem się z kimś konsultował, czasem nie,
stosował metody znane z teorii gier

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

Ch. de Gaulle (również z opisu zewnętrznego)

2.wytrwałość

Nie podejmował decyzji oderwanych od siebie,
na rzeczywistość patrzył jak na proces.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

Ch. de Gaulle (również z opisu zewnętrznego)

3. Podejmowanie decyzji

najwyżej cenił roztropność oraz otwieranie przez decyzję nowych procesów politycznych

4. Kształtowanie zawartości decyzji

Odróżnienie tego co możliwe od tego co rzeczywiste i tego co istotne

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

Ch. de Gaulle (również z opisu zewnętrznego)

5. Waloryzacja

upowszechnianie treści decyzji,
reżyserowanie wystąpień,
działanie.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

Ch. de Gaulle (również z opisu zewnętrznego)

Co więcej:

był przeświadczony o wyższości woli politycznej nad prawem,
otoczenie mogło przedstawiać wyłącznie fakty, bez syntezy i interpretacji,
prawie brak dyskusji.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

Ch. de Gaulle (również z opisu zewnętrznego)

Efekty:

skrajna hierarchizacja
przewaga świata wyobrażonego nad faktami,
brak logiki wewnętrznej procesu.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

W. Jaruzelski (również z opisu zewnętrznego)

ustalenie "stanu rzeczy",
rozważenie istniejących uwarunkowań i możliwych skutków (reperkusji) decyzji,
poszukiwanie zrozumienia i akceptacji dla projektu decyzji wśród zainteresowanych środowisk i organizacji,
stworzenie planu realizacji decyzji,
dobór wykonawców,

[więcej przykładów w podręczniku]

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

Praktyczny przebieg procesu decyzyjnego jest bardzo zróżnicowany.

Różne procedury,
Różni uczestnicy (różna ich waga),
różne etapy/fazy.

Pozwala to jednak na wyciągnięcie ogólnych wniosków.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie empiryczne

Proces decyzyjny

Poszczególne fazy wyodrębnia się na bazie dedukcji,
zakłada się skrajną racjonalność w decydowaniu politycznym,
ośrodek decyzyjny powinien opanować najbardziej optymalne procedury i stosować je w praktyce

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Opcja najprostsza:

Jeżeli decyzja jest rozumiana wyłącznie jako akt to jej podjęcie jest jednofazowe i oznacza wyłącznie wybór opcji.

Za wiele to to nie wnosi...

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Opcja bliższa realnej:

Dwie fazy procesu podejmowania decyzji:

faza przygotowania decyzji
faza podjęcia decyzji

albo

wybór wartości
wybór linii działania

Nadal niewiele to wnosi...

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Opcja znacznie bliższa realnej:

Trzy fazy procesu podejmowania decyzji:

[A. Bodnar]

faza wejścia,
faza przetwarzania,
faza wyjścia

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Opcja znacznie bliższa realnej:

Trzy fazy procesu podejmowania decyzji:

[M. Zdyb]

identyfikacja problemu,
kształtowanie decyzji
wybór decyzji

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Opcja znacznie bliższa realnej:

Cztery fazy procesu podejmowania decyzji:

[J. Penc]

faza badawcza
faza przygotowawcza
faza wyboru wariantu
faza realizacyjna

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Opcja znacznie bliższa realnej:

Pięć [!] faz procesu podejmowania decyzji:

[H. Gorszyk, A. Korybski]

faza istnienia sytuacji,
faza poznawczo-analityczna,
faza optymalizacyjna,
faza realizacyjna,
faza kontrolna.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Trzy podstawowe fazy (wejście, przetworzenie, wyjście) są uznawane dość powszechnie i odpowiadają modelowi analizy systemowej procesu decyzyjnego.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Faza wejścia:

na zewnątrz ośrodka decyzyjnego pojawia się sytuacja polityczna, która powinna zostać:

zidentyfikowana (zauważona),
opisana,
rozpoznana,
zbadana pod kątem przyczyn jej powstania

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Faza przetworzenia (konwersji):

przetworzenie impulsu między wejściem i wyjściem w celu usunięcia stanu niepożądanego - odchylenia stanu faktycznego od idealnego (przyszłego) stanu oczekiwanego/wyobrażonego (ośrodek decyzyjny funkcjonuje jako homeostat).

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Faza przetworzenia (konwersji):

sklasyfikowanie problemu decyzyjnego,
ocena możliwości wprowadzenia zmian,
przyjęcie krytriów pomiaru rezultatów,
wykreowania wariantów/możliwości decyzyjnych,
określenie i ocena (pożądanych i niepożądanych) skutków każdego wariantu (w tym skutków pewnych i prawdopodobnych),
przyjęcie kryterium wyboru,
wstępne sprawdzenie projektu decyzji,
dokonanie wyboru możliwości. (treść decyzji ale czy wynik?)

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Faza wyjścia:

Tu następuje realizacja decyzji. Określa się:

kolejność zmian czynników sytuacyjnych,
zakres zmian,
ustalenie wykonawców, środków,
ustalenie zasad kontroli realizacji,
implementacja decyzji,
zebranie sygnałów z otoczenia.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Istotę procesu decydowania stanowi oczywiście konwersja, polegająca na formułowaniu wariantów przyszłej decyzji oraz przewidywaniu możliwych ich skutków/konsekwencji.

Warianty decyzyjne (a najgorszym wypadku - jeden wariant decyzyjny) są formułowane w każdej sytuacji decyzyjnej.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Formułowanie wariantów możemy też rozpatrywać w ujęciu abstrakcyjnym (teoretycznym).

A Bodnar analizował społeczny kontekst decydowania politycznego i wyszczególnił trzy jego elementy:

przeciwników zmian,
zwolenników zmian,
błądzące centrum - wchodzące w jego skład jednostki wahają się między powyższymi dwiema grupami

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Formułowanie wariantów możemy też rozpatrywać w ujęciu abstrakcyjnym (teoretycznym).

Typy wariantów decyzyjnych (wedle A. Koźmińskiego i A. Zawiślaka):

kreatywny (reformatorski)
rekreatywny (utrzymanie stanu dotychczasowego)
proaktywny (irracjonalny, awanturniczy)

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Można stwierdzić, ze formułowanie wariantów decyzji politycznej stanowi połączenie analizy badawczej z twórczym myśleniem o przyszłości.

Wykorzystywane są: intuicja, wiedza, wyobraźnia w warunkach strategicznego uproszczenia problemów w celu ustalenia ich istoty.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Fazy procesu podejmowania decyzji - ujęcie normatywistyczne

Proces decyzyjny

Dobór pierwotnych (rozpatrywanych) wariantów decyzyjnych i ich zakres ma ogromne znaczenie dla treści późniejszej decyzji.

Poszczególne ośrodki - z uwagi na cechy wewnętrzne lub zewnętrzne - mogą rozpatrywać zupełnie różny katalog wariantów decyzyjnych mimo znalezienia się w tożsamej sytuacji decyzyjnej.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Sposób umiejscowienia wariantów w polu decyzyjnym

Proces decyzyjny

W wyniku badań empirycznych procesu decydowania, ustalono, że na ogół polityczne ośrodki decyzyjne rozpatrują 5 wariantów decyzyjnych.

Dwa skrajne:

przesadnie zachowawczy,
przesadnie rewolucyjny

Są wprowadzane na stół decyzyjny wyłącznie po to żeby pokazać ramy teoretyczne przestrzeni decyzyjnej. Są odrzucane bez głębszej dyskusji.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Sposób umiejscowienia wariantów w polu decyzyjnym

Proces decyzyjny

Trzy "umiarkowane" warianty, które faktycznie są rozważane to:

Wariant innowacyjny, zakładający wprowadzanie powolnych i raczej płytkich zmian w istniejącej rzeczywistości.
Wariant centrowy, będący kompromisem między 1 i 2.
Wariant konserwatywny, zakładający utrzymanie istniejącego stanu rzeczywistości.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Sposób umiejscowienia wariantów w polu decyzyjnym

Proces decyzyjny

Badania empiryczne potwierdziły pozytywną korelację między liczbą rozpatrywanych wariantów decyzyjnych a racjonalnością decyzji.

Badania przedsiębiorstw (!):

44% decyzji - tylko 1 rozpatrywany wariant,
38% - dwa warianty,
18% - trzy lub więcej wariantów

W pierwszych dwóch grupach odsetek decyzji nieracjonalnych wahał się od 86% do 98% [do sprawdzenia].

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Zależność między liczbą rozpatrywanych wariantów a efektywnością procesu decydowania

Proces decyzyjny

Tzw. Kryzys Kubański (ryzyko umieszczenia rakiet ZSRR na Kubie w odpowiedzi na umieszczenie rakiet USA w Turcji), rok 1962.

Rozpatrywano aż 10 możliwości decyzyjnych.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Przykład analizowania opcji decyzyjnych w praktyce:

Proces decyzyjny

Powstrzymanie się od działania (wariant bierny)
wywarcie na ZSRR nacisku dyplomatycznego na forum ONZ
Podjęcie bezpośrednich rokowań z ZSRR
Niejawne ostrzeżenie F. Castro o możliwych reakcjach USA
Ogłoszenie morskiej blokady Kuby w celu uniemożliwienia transportu rakiet*
Atak lotniczy na wyrzutnie rakiet
Atak lotniczy na obszary stacjonowania rakiet po ostrzeżeniu ZSRR
Atak w/w bez ostrzeżenia
Zmasowany atak lotniczy na cele militarne na Kubie
W/w plus desant i okupacja wyspy.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Przykład analizowania opcji decyzyjnych w praktyce:

Proces decyzyjny

Powstrzymanie się od działania (wariant bierny)
wywarcie na ZSRR nacisku dyplomatycznego na forum ONZ
Podjęcie bezpośrednich rokowań z ZSRR
Niejawne ostrzeżenie F. Castro o możliwych reakcjach USA
Ogłoszenie morskiej blokady Kuby w celu uniemożliwienia transportu rakiet*
Atak lotniczy na wyrzutnie rakiet
Atak lotniczy na obszary stacjonowania rakiet po ostrzeżeniu ZSRR
Atak w/w bez ostrzeżenia
Zmasowany atak lotniczy na cele militarne na Kubie
W/w plus desant i okupacja wyspy.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Przykład analizowania opcji decyzyjnych w praktyce:

Proces decyzyjny

Wybór jednego z przygotowanych wariantów decyzyjnych stanowi istotę procesu decyzyjnego.

Jeżeli cel można określić w układzie binarnym (0-1, jest on niestopniowalny), to najlepszym rozwiązaniem jest takie, które daje najwyższe prawdopodobieństwo osiągnięcia celu*.

Najczęściej jednak, cele polityczne są stopniowalne. Można je ocenić ilościowo.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Analizowania opcji decyzyjnych

Proces decyzyjny

W odniesieniu do celu stopniowalnego, można stosować różne kryteria wyboru:

najwyższej oczekiwanej wartości (bezwzględnej lub względnej)
najwyższej użyteczności,
najwyższej sprawności.

Niestety, rzeczywistość polityczna jest bardziej skomplikowana. Różne warianty (X, Y, Z) mogą być optymalne pod różnym kątem (np. aksjologicznym, społecznym, sprawności i oszczędności działania). Wszystko to trzeba odnieść do warunków pluralistycznego społeczeństwa (różne systemy wartości, interesy, rożny poziom ich uświadomienia).

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Analizowania opcji decyzyjnych

Proces decyzyjny

Analiza procesu z wykorzystaniem następującego założenia:

"ośrodek decyzyjny zawsze stanowi element różnych struktur organizacyjnych."

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Proces decyzyjny

Najprostsze, możliwe ujęcie (Kotarbiński)

"całość, której wszystkie składniki przyczyniają się do powodzenia całości".

Organizacja jest zatem systemem, którego elementy stanowią celowe grupy ludzkie.
Musi ona posiadać strukturę, której najważniejszym elementem jest ośrodek decyzyjny sterujący działaniami systemu, zwrotnie sprzężony z jego podsystemami oraz elementami.
Dany ośrodek może być elementem tylko jednej organizacji lub ich zbioru.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Pojęcie organizacji

Proces decyzyjny

Odwołując się do prawa niezbędnej różnorodności ośrodka decyzyjnego można stwierdzić, ze decyzje polityczne są zawsze kształtowane przez otoczenie organizacyjne w którym działa ośrodek decyzyjny (choć ten wpływ nie ma wyłączności na kształtowanie warunków).

Decyzje stanowią zatem funkcję (wracamy do ujęcia matematycznego) całego systemu politycznego (np. państwa, partii), który składa się z podsystemów (w wypadku państwa - z organizacji i instytucji).

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Pojęcie organizacji

Proces decyzyjny

1. Ośrodek decyzyjny może być całkowicie jednolity. Będzie próbował dominować nad (scentralizowanym) środowiskiem.

Władzę sprawuje wyłącznie ścisłe kierownictwo państwa/organizacji a struktura ma charakter autokratyczny.
Ujawniają się tendencje do dominacji interesów grupy rządzącej (ryzyko tzw. dyktatury większości lub skrajnego ujęcia modelu westminsterskiego).
Decyzje są podejmowane szybko, jednak na niskim poziomie optymalizacji.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Relacje między ośrodkiem decyzyjnym a otoczeniem

Proces decyzyjny

1. Ośrodek decyzyjny może być całkowicie jednolity. Będzie próbował dominować nad (scentralizowanym) środowiskiem.

M. Zdyb określa taki model jako totalitarny (uniwersalistyczny)

życie społeczne staje się podporządkowane nadrzędnej aksjomatycznej idei (w wypadku innych systemów - odpowiednio funkcjonowanie i relacje wewnętrzne).
decydenci uzyskują prawo do nieomylności oraz formułowania "jedynie słusznych" poglądów.
cele indywidualne i publiczne są utożsamiana a wyraża je tylko władza.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Relacje między ośrodkiem decyzyjnym a otoczeniem

Proces decyzyjny

1. Ośrodek decyzyjny może być całkowicie jednolity. Będzie próbował dominować nad (scentralizowanym) środowiskiem.

Od obywateli wymaga się bezkrytycznego posłuszeństwa,
ogranicza się podmiotowe prawa jednostki,
następuje manipulacja prawdą i faktami,
wszelkie zachowania społeczne ulegają standaryzacji i uniformizacji.

Taki system decyzyjny uniemożliwia adaptację i jest niesprawny (co nie znaczy, ze nie jest trwały).

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Relacje między ośrodkiem decyzyjnym a otoczeniem

Proces decyzyjny

2. Ośrodek decyzyjny może być całkowicie różnorodny. W zasadzie podważa to jego uznanie za system z uwagi na rozmycie jego celów, granic, struktur wewnętrznych.

Cechą podstawową jest skrajna decentralizacja i niemożność dokonywania zmian rzeczywistości.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Relacje między ośrodkiem decyzyjnym a otoczeniem

Proces decyzyjny

2. Ośrodek decyzyjny może być całkowicie różnorodny. W zasadzie podważa to jego uznanie za system z uwagi na rozmycie jego celów, granic, struktur wewnętrznych.

M. Zdyb określa go jakoindywidualistyczno-nihilistyczny

struktury organizacyjne, władza i prawo są negowane,
motorem działania jednostki staje się egoizm i absolutna, niczym nie skrępowana wolność,
odrzucane są wszelkie systemy wartości, w normalnych warunkach wiążące jednostkę

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Relacje między ośrodkiem decyzyjnym a otoczeniem

Proces decyzyjny

3. (sytuacja idealna) - niezbędnie różnorodny ośrodek decyzyjny. Z jednej strony - zachowuje tożsamość i zdolność do działania, z drugiej - zachowuje zdolność odbierania bodźców z otoczenia i adaptowania się do zmiany środowiskowej. Taki model ma zdolność zachowywania równowagi między własną kompetencją działania a węższymi zakresami odpowiedzialności elementów systemu decyzyjnego.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Relacje między ośrodkiem decyzyjnym a otoczeniem

Proces decyzyjny

3. (sytuacja idealna) - niezbędnie różnorodny ośrodek decyzyjny.

M. Zdyb rozróżnia 3 jego warianty:

Państwo ustaw,
Państwo sędziowskie,
Państwo prawa naturalnego

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Relacje między ośrodkiem decyzyjnym a otoczeniem

Proces decyzyjny

3. (sytuacja idealna) - niezbędnie różnorodny ośrodek decyzyjny.

H. Ansoff zauważa, że w takim modelu decydujący wpływ na władzę zdobywa technokracja, a decyzje stają się kompromisowym efektem przetargu. Dzięki temu spełniają - częściowo - różne, w tym sprzeczne, kryteria a co za tym idzie - pluralistyczne interesy.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Relacje między ośrodkiem decyzyjnym a otoczeniem

Proces decyzyjny

Inny, funkcjonujący w politologii podział modeli funkcjonowania niezbędnie różnorodnego systemu decyzyjnego:

model procesu organizacyjnego,
model polityki biurokratycznej,
model adwokacki.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Warianty funkcjonowania niezb. różn. systemu decyzyjnego

Proces decyzyjny

Sformułowany przez G. Alissona. Analizował on decyzje podejmowane w USA w przestrzeni stosunków zagranicznych. Zauważył, że oprócz centralnych decydentów, na proces decydowania i efekt decyzji wpływa również cały system organizacyjny, składający się z agend rządowych.

Każda z tych organizacji posiada częściowe uprawnienia decyzyjne i ponosi częściową odpowiedzialność za rozwiązanie problemu decyzyjnego.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Model procesu organizacyjnego

Proces decyzyjny

Taki system daje względnie szerokie uprawnienie innym ośrodkom decydowania, jednocześnie ograniczając rolę przywódców centralnych.

Akceptując kompetencje innych ośrodków, przywódcy centralni wchodzą w inne role: na poziomie centralnym koordynują oraz kontrolują działania innych w celu powstrzymania bezwładu, który może wyniknąć z decyzji powstających w zbyt luźnej strukturze organizacyjnej.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Model procesu organizacyjnego

Proces decyzyjny

[też Alisson] - system niezbędnie różnorodny, w którym ma miejsce względnie głęboka decentralizacja systemowa. Decyzje polityczne stają się funkcją gier przetargu i rokowań między różnymi organizacjami i instytucjami.

Zatem treść decyzji nie jest funkcją wyboru jakiegoś rozwiązania problemu ale stanowi funkcję kompromisów, koalicji, i zamieszania występujących między decydentami, z których każdy widzi inną stronę (koncentruje się na innym elemencie) zagadnienia.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Model polityki biurokratycznej

Proces decyzyjny

W takim modelu, polityka (i decydowanie polityczne) nie może być ogólnie racjonalna ani realizowana według jakiegoś strategicznego planu.

Organizacje często dążą do różnych (w tym sprzecznych) celów, a decyzja kompromisowa stanowi mieszaninę ich dążeń. Jest treściowo odrębna od tego, co zamierzały osiągnąć poszczególne organizacje.

Takie ujęcie procesu decyzyjnego pozwala na tłumaczenie go przede wszystkim przez wyjaśnienie kontekstu organizacyjnego.

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Model polityki biurokratycznej

Proces decyzyjny

Inaczej nazywany modelem zwielokrotnionego orędownictwa. Jest to odzwierciedlenie stanu umiarkowanego. Pozwala uniknąć problemów systemu przesadnie scentralizowanego (niepotrzebne zawężenie zakresu możliwości decyzyjnych) lub zdecentralizowanego (ograniczenie możliwości decyzyjnych na szczeblu centralnym).

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Model adwokacki

Proces decyzyjny

Doskonałe współzawodnictwo poszczególnych elementów systemu decyzyjnego, pełniących role swoistych adwokatów broniących poszczególnych opcji. Centralny ośrodek decyzyjny nadal zachowuje jednak prawo do oceny wariantów decyzyjnych i dokonania faktycznego wyboru. A także do swobodnego podejmowania nowych problemów

Organizacyjny poziom procesu decyzyjnego

Organizacyjne uwarunkowania procesu decyzyjnego

Model adwokacki