Wybory czasu zarazy

Możliwość zachowania demokratycznego charakteru wyborów przeprowadzanych w warunkach epidemii/pandemii

Wstęp

Trwająca od pierwszych tygodni 2020 roku epidemia choroby COVID-19, wywoływanej przez zakażenie wirusem SARS-CoV-2 (od 11 marca 2020 określana przez Światową Organizację Zdrowia pandemią) zdominowała proces decydowania politycznego jak i ogół procesów politycznych i społecznych w większości państw świata. Równocześnie, spowodowała podniesienie pytań o kwestie fundamentalne dla systemów politycznych i ich ewolucji – np. o przyszłość liberalnej demokracji i powiązanej z nią obecnie dominującej formy kapitalizmu, czy o sprawność różnych typów systemów politycznych na polu zapewnienia bezpieczeństwa obywatelom państwa w sytuacji kryzysowej.

Wstęp

W warunkach polskich, jak i części innych państw (np. Francja, Republika Federalna Niemiec, Stany Zjednoczone Ameryki), epidemia przypadła na okres trwania zinstytucjonalizowanych procesów wyborczych różnego rodzaju.

W odniesieniu do Polski, należy przez to wskazać trwający proces wyboru prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, rozpoczęty postanowieniem Marszałka Sejmu z dnia 5 lutego 2020 r. w związku z upływem bieżącej kadencji Prezydenta RP w dniu 6 sierpnia 2020 r.

Wstęp

Zagadnienie przed którym stoimy:

Analiza możliwości przeprowadzenia w pełni demokratycznych wyborów władz państwowych w warunkach trwającej epidemii i wynikających z tego zmian w systemie politycznym i jego podsystemach, jak i wskazanie możliwych konsekwencji wynikających z możliwych decyzji politycznych dotyczących tego procesu

Wstęp

Pytania badawcze:

1. czy przeprowadzenie, w warunkach trwającej epidemii, wyborów spełniających kryteria pozwalające uznać je za w pełni demokratyczne jest możliwe?
2. Jakie rozwiązania szczegółowe zastosowane w systemach wyborczych ograniczają negatywne skutki sytuacji kryzysu wywołanego pandemią/epidemią dla poziomu demokratyczności wyborów?

Wstęp

Metoda badawcza

Badanie procesu wyborczego w warunkach epidemii zostało przeprowadzone z wykorzystaniem modelu „łańcucha wyboru demokratycznego” przedstawionego przez Andreasa Schedlera.

Opierając się na założeniach poliarchii Roberta A. Dahla, przedstawił on zbiór warunków, które powinny być spełnione aby wybory (w rozumieniu całości procesu wyborczego) można było uznać za demokratyczne.

Schedler, A. 2002, 'The Menu of Manipulation', Journal of Democracy 2002, Vol 13, No 2, pp 37-50

Wstęp

W ten sposób, skonstruowany został model siedmioelementowego łańcucha.

Tabela 1. Elementy łańcucha demokratycznego wyboru.

Opracowanie własne na podstawie: A. Schedler, The Menu of Manipulation, Journal of Democracy 2002, Vol 13, No 2, s. 39-41.

Metoda badawcza

Ujęte w modelu Schedlera elementy obejmują całość procesu wyborczego – od określenia funkcji i stanowisk obsadzanych w wyniku wyborów po zapewnienie rzeczywistego wpływu podjętych decyzji zbiorowych na rzeczywistość.

Metoda badawcza

Takiego ujęcia nie sposób zestawić z pojęciem systemu wyborczego sensu largo (ujęcie systemu wyborczego dominujące w systemach pozbawionych długich tradycji demokratycznych), niewątpliwie jest ono jednak bliższe jemu aniżeli systemowi wyborczemu sensu stricto (najczęściej wykorzystywanego w naukach politycznych).

Metoda badawcza

Przedstawiona przez Schedlera metoda badawcza miała służyć określeniu faktycznego charakteru procesu wyborczego (szerzej – procesów wyborczych) w danym systemie politycznym, co w konsekwencji pozwolić miało na odróżnienie demokracji elektoralnych od autorytaryzmów elektoralnych. Narządzie to może jednak posłużyć również do oceny każdego procesu wyborczego z punktu widzenia spełniania warunków uznania za wybory demokratyczne.

Metoda badawcza

Istotą modelu Schedlera jest ujęcie procesu wyborczego jako metaforycznego łańcucha – zgodnie z tym, łańcuch jest tak mocny (a wybory na tyle demokratyczne) na ile mocne jest najsłabsze z tworzących go ogniw. Relacji między poszczególnymi siedmioma elementami łańcucha a całością procesu wyborczego nie należy rozumieć jako dodawanie

P = E1+E2…+E7

Lecz jako iloczyn poszczególnych elementów

P = E1 * E2 … * E7

Metoda badawcza

Istotą modelu Schedlera jest ujęcie procesu wyborczego jako metaforycznego łańcucha – zgodnie z tym, łańcuch jest tak mocny (a wybory na tyle demokratyczne) na ile mocne jest najsłabsze z tworzących go ogniw. Relacji między poszczególnymi siedmioma elementami łańcucha a całością procesu wyborczego nie należy rozumieć jako dodawanie

P = E1+E2…+E7

Lecz jako iloczyn poszczególnych elementów

P = E1 * E2 … * E7

Metoda badawcza

Zakładając możliwość przypisania do każdego z elementów (ogniw) łańcucha danego procesu wyborczego wartości z zakresu 0-1, gdzie 0 oznacza zupełne niespełnienie określonego warunku (np. całkowity brak możliwości prowadzenia kampanii wyborczej przez ugrupowania opozycyjne) zaś 1 –maksymalne wypełnienie danego warunku (np. zagwarantowanie pełnej możliwości prowadzenia kampanii wyborczej na równych warunkach przez wszystkie ugrupowania i kandydatów).

Metoda badawcza

Oczywistym jest, że przypisanie konkretnej wartości poszczególnym elementom łańcucha dla konkretnego procesu wyborczego jest zadaniem skomplikowanym, wymagającym opracowania dokładnej metodologii, szczególnie jeżeli miałoby to służyć badaniom porównawczym poziomu demokratyczności różnych procesów wyborczych.

Metoda badawcza

Wartości skrajne (równe 0 lub 1) dla poszczególnych elementów stanowią odwzorowanie sytuacji modelowej, abstrakcyjnej – pozostając przy ocenie możliwości prowadzenia kampanii wyborczej, jako nieprawdopodobne należy określić zarówno całkowity brak równości (co oznaczałoby faktyczne utrzymanie całości przekazu i wszystkich kanałów komunikacji pod bezpośrednią kontrolą decydenta) jak i zachowanie pełnej równości (wątpliwe choćby ze względu na różne potencjały finansowe oraz różne sieci powiązań – w tym między światem polityki a światem mediów – poszczególnych kandydatów i ugrupowań).

Metoda badawcza

Interpretacja wartości przypisanej do danego procesu wyborczego jako iloczynu wartości cząstkowych, przypisanych poszczególnym elementom tworzącego go łańcucha pozwala na ograniczenie jej do zakresu 0-1 (w wypadku sumy byłoby to 0-7). Co więcej, zachowana pozostaje zasada, zgodnie z którą rażące naruszenie jednej ze wskazanych norm (skutkujące przypisaniem danemu elementowi wartości 0 lub jej bliskiej) powoduje radykalne obniżenie wartości przypisanej całemu procesowi wyborczemu.

Metoda badawcza

Pozostający przy oznaczeniu poziomu demokratyczności całości procesu jako P a wartości przypisywanych poszczególnym elementom łańcucha jako E1… E7, należy zauważyć, że:

1. Poziom demokratyczności całości procesu wyborczego (P) nie może być wyższy niż najniższa wartość elementów łańcucha E1 … E7 (P =< E1, E2,…, E7). W wypadku, gdybyśmy traktowali P jako sumę wartości E1,…,E7, taka zależność by nie występowała.

Metoda badawcza

2. Rażące naruszenie którejkolwiek z wartości określających poszczególne elementy łańcucha powoduje automatycznie uznanie całości procesu wyborczego za skrajnie niedemokratyczny (mnożenie przez zero). Dotyczyć to będzie systemów zachowujących pozory demokratyczności (na użytek wewnętrzny lub zewnętrzny) przy jednoczesnym faktycznym pozbawianie procesu wyborczego jego demokratycznej treści – np. przeprowadzenia quasi-demokratycznych wyborów, z pełną wolnością kampanii wyborczej, zachowaniem równości formalnej i materialnej etc., ale przy jednoczesnej kontroli nad procesem formułowania oferty wyborczej stanowiącej jeden z fundamentów systemu.

Metoda badawcza

3. Rażące naruszenie którejkolwiek z wartości określających poszczególne elementy łańcucha obniży wartość P całego procesu w sposób bardziej wyraźny niż drobniejsze naruszenia o tej samej wartości sumarycznej, dotyczące kilku jego elementów. Np. obniżenie jednej z wartości Ei do 0,5 przy zachowaniu przez pozostałe elementy wartości 1 spowoduje obniżenie wartości P do 0,5 (0,5*1^6), natomiast obniżenie wartości dwóch elementów z tego zbioru do 0,75 – obniżenie „jedynie” do 0,5625 (0,75^2*1^5), a rozłożenie obniżenia o takiej samej wartości sumarycznej między 5 elementów – do 0.5905 (0,9^5*1^2)

Metoda badawcza

Należy podkreślić najważniejszy efekt przyjętych założeń metodologicznych: radykalne osłabienie realizacji wartości przypisanej do któregokolwiek z elementów E1,…,E7 powoduje nie mniejsze obniżenie poziomu demokratyczności całości procesu. Z tego względu – jeżeli którekolwiek z ogniw metaforycznego łańcucha zostanie zerwane lub z radykalny sposób osłabione, nie sposób uznać danego procesu wyborczego za spełniający warunki niezbędne do uznania go za demokratyczny.

Badanie

Odnosimy się do abstrakcyjnej sytuacji przeprowadzenia procedury wyborczej w sytuacji ekstraordynaryjnej trwającej epidemii/pandemii, co zostało zbadane z wykorzystaniem studium przypadku wyborów prezydenckich w Polsce w roku 2020. Każdy proces wyborczy (a przynajmniej te procesy wyborcze, które w swych założeniach mają spełniać warunki wyborów demokratycznych) można podzielić na szereg etapów. Ze względu na specyfikę i różnorodność rozwiązań szczegółowych, precyzyjne opisy poszczególnych procesów mogą się różnić, jednakże z zasady odpowiadają one określonemu modelowi. Model procesu wyborczego i jego odniesienie do łańcucha demokratycznego wyboru został przedstawiony w tabeli 2.

Badanie

Tab. 2. Elementy łańcucha demokratycznego wyboru a etapy procesu wyborczego.

Opracowanie własne

Badanie

Epidemia/pandemia niesie za sobą dwa rodzaje skutków:

1. Mechaniczne

2. Psychologiczne

Skutki mechaniczne

Są to zmiany będące efektem decyzji władz oraz innych instytucji publicznych. W szczególności należy do nich zaliczyć ograniczenie poruszania się (wynikające z przepisów, nie z własnej decyzji jednostki) a w skrajnych warunkach jego uniemożliwienie np. przez nałożenie reżimu kwarantanny, ograniczenie w możliwości korzystania z usług publicznych – w tym administracji publicznej, ograniczenie możliwości organizowania i uczestniczenia w zgromadzeniach oraz wszelkie inne ograniczenia wynikające z odgórnych decyzji, wpływające na zmniejszenie intensywności i częstotliwości interakcji społecznych.

Skutki mechaniczne

Zaliczymy do nich również zmiany stanowiące pośredni skutek decyzji – np. zawieszenie realizacji zajęć przez szkoły spowodowało mechaniczny efekt w postaci ograniczenia mobilności rodziców dzieci, którzy muszą się nimi opiekować w domu.

Skutki psychologiczne

Są to zmiany wynikające z osobistych decyzji jednostki, podjętych w celu zapewnienia sobie bezpieczeństwa lub ograniczenia ryzyka. Są one podejmowane z własnej inicjatywy lub pod wpływem sugestii i apeli płynących zarówno z otoczenia społecznego (np. informacje płynące od lekarzy i specjalistów czy akcja „zostań w domu”), jak i z instytucji władzy lub związanych z władzą, o ile nie mają one charakteru przymusowego (np. umożliwienie i promowanie pracy zdalnej, w formie home office i innych ograniczeń poruszania się, nie stanowiące jednak obowiązku/zakazu i nie objęte sankcjami).

Badanie

W ramach badania, poddano analizie wpływ pandemii (wcześniej – epidemii) oraz wywoływanych przez nią (bezpośrednio i pośrednio) zmian w zrachowaniach społecznych na poszczególne etapy procesu wyborczego, a co za tym idzie – poszczególne elementy łańcucha demokratycznego wyboru.

Badanie

1. Zarządzenie wyborów (przedmiot wyboru) – ewentualny wpływ sytuacji nadzwyczajnej na ten etap procesu wyborczego byłby możliwy, gdyby zaistniała ona przed jego nastąpieniem, wpływając na środowisko decyzyjne, a decydent miałby rzeczywistą możliwość dostosowania decyzji do tych zmian.

W badanym przypadku, zarządzenie wyborów nastąpiło przed zmianą środowiska decyzyjnego, ponadto w polskich warunkach decydent miałby ograniczoną możliwość dostosowania się do nowych warunków nawet w wypadku zaistnienia daleko idących zmian w środowisku sytuacji decyzyjnej. Wynika to z precyzyjnego określenia terminu zarówno zarządzenia wyborów w Konstytucji RP oraz na poziomie ustawowym.

Badanie

Zgłaszanie kandydatów (zasięg wyboru) – w odniesieniu do tego etapu procesu wyborczego, można wskazać bezpośredni wpływ warunków nadzwyczajnych. Ma to miejsce w tych systemach, w których możliwość zgłoszenia elementu oferty wyborczej jest w całości lub częściowo uzależnione od uzyskania określonego poparcia społecznego wyrażonego przez liczbę podpisów. Jest to powszechnie stosowany wymóg, choć w części systemów wyborczych zastąpiony lub współwystępujący z obowiązkiem wpłacenia kaucji wyborczej lub wymogiem przedstawienia określonej puli podpisów wyborców kwalifikowanych.

Badanie

Szczególnie w wypadku, w którym jedyną możliwością rejestracji danego elementu oferty wyborczej jest złożenie istotnej liczby podpisów poparcia, a zaistniałe warunki (będące skutkiem decyzji politycznych, administracyjnych lub jedynie zmian w zrachowaniach społecznych) w znacznej mierze utrudniają lub wręcz uniemożliwiają skuteczne przeprowadzenie zbiórki podpisów.

Badanie

Tego typu zmiany w otoczeniu procesu wyborczego w większym stopniu będą utrudniały skuteczne zgłoszenie elementu oferty wyborczej przez podmioty o niższym stopniu instytucjonalizacji oraz dysponujące mniejszymi zasobami (np. liczbą członków, środkami finansowymi pozwalającymi na transport aktywistów i małych ilości podpisów etc.). Utrudnienia związane z sytuacją kryzysową na tym polu ulegają wyraźnemu ograniczeniu w sytuacji, gdy system umożliwia osobie uprawnionej udzielenie poparcia zgłoszeniu danego elementu oferty wyborczej w sposób nie narażający jednostki na zagrożenia – np. przez złożenie podpisu online.

Badanie

Kampania wyborcza (formowanie preferencji) – ten etap procesu wyborczego należy uznać za najbardziej rozciągnięty w czasie. Rozpoczyna się z dniem ogłoszenia wyborów (a w praktyce kilka miesięcy wcześniej) i trwa do dnia głosowania lub kończy się nieznacznie wcześniej. W odniesieniu do kampanii wyborczej, możemy wyróżnić trzy wymiary, na które może wpływać zmiana otoczenia systemu:

1. przedmiot kampanii wyborczej,
2. przewaga inkumbenta w trakcie kampanii wyborczej,
3. kanały kampanii wyborczej.

Przedmiot kampanii wyborczej

Niewątpliwie, należy zauważyć, że pojawienie się sytuacji kryzysowej wpłynęło na spektrum tematów poruszanych w trakcie kampanii wyborczej. Równocześnie, należy jednak stwierdzić, że jest ono każdorazowo kształtowane przez szereg czynników, takich jak m.in.: bieżące zjawiska społeczne i polityczne, trwałe zjawiska i procesy społeczne i polityczne, tematy wprowadzone celowo przez kandydatów i ugrupowania oraz przez (w szczególności zinstytucjonalizowane) grupy interesu, zainteresowanie wyborców, interes mediów stanowiących część kanałów komunikacji. Wzajemne oddziaływanie tych czynników można przyrównać do wielowymiarowej gry popytu i podaży w warunkach rynkowych.

Przedmiot kampanii wyborczej

Z tej perspektywy, spektrum tematów poruszanych w trakcie kampanii wyborczej (lub ją dominujących) jest w znacznej mierze niezależna od systemu wyborczego i aktorów procesu wyborczego. Nie istnieje możliwość ustanowienia (czy zadekretowania) listy tematów poruszanych w kampanii. Również nie sposób uznać ograniczenia tego spektrum za czynnik przeczący demokratyczności procesu wyborczego, tak długo jak ograniczenie nie jest wynikiem nadmiernej ingerencji jednego z aktorów biorących udział w procesie kreacji tematów kampanii, w szczególności – tak długo jak lista tematów poruszanych w kampanii nie jest kontrolowana i sankcjonowana przez władzę.

Przedmiot kampanii wyborczej

Na marginesie przeprowadzonego badania, można zauważyć, że spektrum tematów kampanii wyborczej w okresie po ustaniu bieżącego zagrożenia również będzie prawdopodobnie ograniczone i zdominowane przez zwalczanie ekonomicznych skutków obecnego kryzysu. Nadal będzie jednak stanowiło wynik obiektywnych procesów – gry podaży i popytu na polu informacji.

Przewaga inkumbenta

Mimo, że zapewnienie równych szans i możliwości wszystkim kandydatom w demokratycznym procesie wyborczym stanowi jeden z fundamentów demokratycznych wyborów, uzyskanie takiego stanu w praktyce jest utrudnione jeżeli nie niemożliwe. W szczególnej sytuacji znajduje się osoba pełniąca daną funkcję (lub wchodząca w skład danego organu), jak i ugrupowania będące u władzy (w wypadku ciał kolegialnych) czy mające wpływ na osoby pełniące dane funkcje czy też w ogóle w danych ciałach reprezentowane (np. ugrupowania opozycji parlamentarnej względem tej pozaparlamentarnej).

Przewaga inkumbenta

Szczególnie uprzywilejowana sytuacja osoby ubiegającej się o reelekcję (szczególnie w wypadku wyborów na określone stanowisko, w znacznie mniejszym stopniu – do ciał kolegialnych) jest określana jako przewaga inkumbencta (inkumbency adventage) i jest zjawiskiem powszechnym. Nie sposób całkowicie odseparować osobę równocześnie sprawującą dany urząd i kandydującą na niego od pełnionych obowiązków – ze względu na niepraktyczność takiego rozwiązania, jak i całkowity brak podstaw prawnych w poszczególnych systemach – w tym w również w polskim systemie politycznym.

Przewaga inkumbenta

Zaistniałą nierówność należy ocenić jako naturalną, a jej nasilenie – jako wynikające ze zmian w otoczeniu procesu wyborczego. Wątpliwości mogą pojawić się w sytuacji, w której inkumbent korzysta wprost z zasobów kontrolowanych z racji zajmowanego stanowiska w sposób niezgodny z ich przeznaczeniem, w celu poprawienia swojej pozycji wyborczej. Niestety, wymaga to każdorazowo analizy konkretnego przypadku, jest ponadto obarczone ryzykiem podejścia subiektywnego. Dopiero w sytuacji, w której w sposób oczywisty i jednoznaczny dochodzi do nadużycia posiadanej pozycji w celu poprawy pozycji wyborczej przez inkumbenta, można jednoznacznie stwierdzić, że nastąpiło naruszenie realizacji wartości przypisanej do przedmiotowego wymiaru wyboru.

Przewaga inkumbenta

Tak długo, jak działania inkumbenta podjęte w wyniku zaistniałego kryzysu odpowiadają działaniom, które zostałyby prawdopodobnie podjęte w podobnej sytuacji ale poza kampanią wyborczą, ponadto nie można jednoznacznie przypisać wykorzystywania zasobów na rzecz prowadzenia kampanii wyborczej, nie sposób potwierdzić, że na tym polu następuje osłabienie demokratyczności procesu wyborczego wynikające z sytuacji kryzysowej.

Kanały kampanii wyborczej

Zaistnienie sytuacji kryzysowej wywołuje dwie grupy negatywnych efektów dotykających wykorzystywane w trakcie kampanii wyborczej kanały komunikacji między kandydatami (i stronnictwami politycznymi) a potencjalnymi wyborcami. Pierwsza grupa efektów wiąże się z ograniczeniem (niezależnie czy narzuconym z wykorzystaniem rozwiązań prawnych czy w wyniku samokontroli społecznej) zgromadzeń. W trakcie sytuacji epidemicznej wszelkie większe spotkania jak kongresy i konwencje ale też spotkania z wyborcami „w terenie” są w znacznym stopniu utrudnione lub(zależnie od skali) uniemożliwione.

Kanały kampanii wyborczej

Znaczenie tego aspektu dla procesu wyborczego jest oczywiście zależne od znaczenia tego rodzaju komunikacji, należy jednak stwierdzić, że w społeczeństwach demokratycznych, narzędzia bazujące lub wykorzystujące duże skupiska ludzkie są jednymi z podstawowych narzędzi prowadzenia kampanii wyborczej. Drugi rodzaj efektów wynika ze zmian w zachowaniach jednostek, mających na celu uniknięcie przez nie zagrożeń (a w wypadku postępowania zagrożenia, efekt ten może być dodatkowo wzmocniony przez decyzje władz, np. ograniczające możliwość poruszania się).

Kanały kampanii wyborczej

W szczególności dotyczy to ograniczenia mobilności jednostek (przez pracę zdalną, pozostanie w domach ze względu na opiekę nad dziećmi ale też przez ograniczenie poruszania się w celu zminimalizowania liczby kontaktów) oraz ograniczenia wprost interakcji międzyludzkich (ograniczenie rozmów z napotkanymi osobami jak i niechęć do przyjmowania od nich jakichkolwiek przedmiotów).

Kanały kampanii wyborczej

Ogranicza to efektywność (a w skrajnych sytuacjach – możliwość wykorzystania) tradycyjnych form prowadzenia kampanii jak plakaty i reklama wielkoformatowa (bilboardy i inne) – z uwagi na ograniczenie zbioru jednostek, które zetkną się z danym materiałem (lub zetkną się odpowiednią liczbę razy), jak i ulotki i gadżety wręczane bezpośrednio, najczęściej połączone z próbą przekonania potencjalnych wyborców w trakcie kontaktu bezpośredniego i rozmowy.

Kanały kampanii wyborczej

Do tej grupy (częściowo również do pierwszej, w zależności od specyfiki zachowań elektoratu w danym systemie) można zaliczyć tradycyjne „ściskanie dłoni” mające przekładać się na zwiększenie liczby głosów (konstrukcja ta stanowi de facto, skądinąd słuszną, metaforę kampanii wyborczej). Równocześnie, może ulec wzmocnieniu znaczenie innych kanałów komunikacji – zarówno mediów tradycyjnych jak i internetu.

Kanały kampanii wyborczej

Należy zauważyć, że zmiana dotycząca kanałów prowadzenia kampanii w różnym stopniu wpływa na możliwości poszczególnych ugrupowań i kandydatów. Mimo, że powoduje ograniczenia dla wszystkich z nich, to możliwość skutecznego wykorzystania alternatywnych kanałów w znacznej mierze jest uzależniona od środków i zasobów poszczególnych ugrupowań i kandydatów.

Kanały kampanii wyborczej

W szczególności, większe możliwości uzyskają ugrupowania posiadające środki finansowe na przeprowadzenie (droższej niż kampania bezpośrednia) kampanii reklamowej w głównych mediach czy w Internecie, lub posiadające inne zasoby – w szczególności wpływ na różnego rodzaju media, których znaczenie jako pasa transmisyjnego między aktorami politycznymi a wyborcami ulega zwiększeniu. Niewątpliwie, takie ograniczenie, wzmacniające pozycję kandydatów i ugrupowań posiadających największe środki i zasoby, należy uznać za dodatkowe zróżnicowanie szans poszczególnych podmiotów, wprost wynikające ze zmian w otoczeniu procesu wyborczego spowodowanych przez epidemię/pandemię.

Kanały kampanii wyborczej

Co należy podkreślić – efekt ograniczenia (lub uniemożliwienia) wykorzystywania części tradycyjnych metod prowadzenia kampanii zwiększając znaczenie pozostałych kanałów komunikacji, może zostać wzmocniony przez wcześniej wskazane zmiany w otoczeniu procesu wyborczego – w szczególności przewagę inkumbenta, który – jako jedyny – może zachować możliwość korzystania z części kanałów komunikacji.

Akt głosowania (agenci wyboru, wyrażenie preferencji)

w odniesieniu do wymiarów, których istota ulega realizacji w dniu głosowania, można stwierdzić, że w przypadku wyrażenia preferencji (możliwość oddania głosu bez nacisku i bez ponoszenia negatywnych konsekwencji wyboru), nic nie wskazuje żeby sytuacja kryzysu związanego z zagrożeniem życia i zdrowia wpłynęła bezpośrednio na jego realizację. Znacznie większe znaczenie, zmiana otoczenia procesu wyborczego może mieć na wymiar agentów wyboru – wyrażający się w głównej mierze przez zapewnienie powszechnego czynnego prawa wyborczego i możliwości jego realizacji.

Akt głosowania (agenci wyboru)

Jest to jeden z etapów procesu wyborczego szczególnie narażony na negatywne skutki powszechnego zagrożenia dla życia i zdrowia – właśnie pod kątem wymiaru skupiającego się w głównej mierze na zapewnieniu powszechnego prawa głosowania i możliwości jego realizacji. Możliwość realizacji zasady powszechności wyborów jest ograniczona zarówno przez skutki mechaniczne jak i psychologiczne epidemii/pandemii. W odniesieniu do skutków mechanicznych – liczba osób objętych zakazem poruszania się (wszelkie formy kwarantanny i izolacji) w każdym państwie jest inna, są to jednak grupy osób niemożliwe do pominięcia z perspektywy procesu wyborczego.

Akt głosowania (agenci wyboru)

Formy izolacji w Polsce i ich zasięg:

[stan na 22.04.2020 r.]

• liczba osób hospitalizowanych 3 099;
• liczba osób objętych kwarantanną 103 129;
   

Akt głosowania (agenci wyboru)

Z uwagi na specyficzny charakter nakładanych ograniczeń (przez służby sanitarne, medyczne etc.) nie istnieje możliwość odwołania się od nałożonych zakazów. Równocześnie, są one egzekwowane przez instytucje publiczne uzbrojone w możliwość nakładania sankcji za ich nieprzestrzeganie. Mimo, że ograniczenie możliwości korzystania z praw przez jednostkę – w tym wypadku praw wyborczych – jest dopuszczalne w systemach demokratycznych dla ochrony innych wartości (a możliwość nałożenia kwarantanny z różnych przyczyn istniała również przed obecnym kryzysem), w wypadku epidemii/pandemii istotny jest fakt, że ograniczenia te dotykają znacznie większej liczby osób niż w warunkach normalnych.

Akt głosowania (agenci wyboru)

Jeszcze większe znaczenie mogą mieć skutki psychologiczne, gdy znaczna część uprawnionych do głosowania zrezygnuje z realizacji tego prawa z uwagi na obawę o życie i zdrowie. Taki efekt zdają się potwierdzać wybory lokalne przeprowadzone (częściowo) we Francji. [Również przeprowadzone w Polsce wybory uzupełniające i przedterminowe organów JST]. Na tym polu mamy zatem do czynienia z bardzo istotnym ograniczeniem realizacji wartości demokratycznych (powszechności), a co za tym idzie – demokratyczności całego procesu wyborczego.

Akt głosowania (agenci wyboru)

istotne – poziom ograniczenia w odniesieniu do efektów mechanicznych można ocenić dopiero w ostatnich dniach przed głosowaniem (z uwagi na praktykowany 14-dniowy okres kwarantanny). Negatywny efekt na tym polu może być ograniczony przez zastosowanie alternatywnych form oddawania głosu – korespondencyjne, przez przedstawiciela lub głosowania internetowego.

Akt głosowania (agenci wyboru)

Co istotne – poziom ograniczenia w odniesieniu do efektów mechanicznych można ocenić dopiero w ostatnich dniach przed głosowaniem (z uwagi na praktykowany 14-dniowy okres kwarantanny). Negatywny efekt na tym polu może być ograniczony przez zastosowanie alternatywnych form oddawania głosu – korespondencyjne, przez przedstawiciela lub głosowania internetowego.

Wprowadzanie (lub zwiększanie znaczenia) wszelkich alternatywnych form głosowania powinno odbywać się z zachowaniem dbałości o bezpieczeństwo aktu głosowania, co jest możliwe w pierwszych dwóch przypadkach, natomiast wprowadzenie głosowania elektronicznego, szczególnie w sytuacji kryzysowej, wydaje się obarczone zbytnim ryzykiem.

Akt głosowania (agenci wyboru)

Również w wypadku procesu wyborczego w Polsce, należy spodziewać się rezygnacji – przynajmniej części uprawnionych – z realizacji swoich praw wyborczych. Mimo, że nie dysponujemy jednoznacznymi danymi to potwierdzającymi (frekwencja w wyborach uzupełniających i przedterminowych do rad gmin oraz na wójtów nie może być traktowana jako jednoznaczne potwierdzenie ze względu na specyfikę tego rodzaju elekcji), wskazują na to wyniki badań opinii publicznej obrazujące stanowisko względem możliwości przeprowadzenia głosowania we wcześniej ustalonym terminie – takie rozwiązanie poparło jedynie 12% respondentów, 70% było temu przeciwnych a 18% nie wyraziło opinii [Pollster, 17-18.03].

Akt głosowania (agenci wyboru)

W odniesieniu do procesu wyborczego Prezydenta RP, należy zauważyć, że alternatywne formy głosowania (z wyłączeniem głosowania elektronicznego) funkcjonują w systemie w znacznie ograniczonym zakresie. Co równie istotne – zakres stosowania tych form został w ostatnich latach znacznie ograniczony. Żadna z tych form nie jest dedykowana osobom objętym środkami izolacyjnymi, żadna też nie ma charakteru powszechnego.

Akt głosowania (agenci wyboru)

[Stan u progu pandemii]

Do głosowania korespondencyjnego oraz głosowania przez pełnomocnika uprawnieni są wyłącznie wyborcy niepełnosprawni o znacznym lub umiarkowanym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu ustawy z dnia 27sierpnia 1997r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Art. 53a Kw). Ponadto, przez pełnomocnika mogą głosować pozostali wyborcy, którzy najpóźniej w dniu głosowania kończą 75 lat (Art. 54 Kw).

Akt głosowania (agenci wyboru)

[Stan u progu pandemii]

Do 2018 roku, głosowanie korespondencyjne umożliwiano wszystkich wyborcom w wyborach oprócz organów jednostek samorządu terytorialnego (w odniesieniu do wyborców niepełnosprawnych – bez tego wyłączenia). Ograniczenie wprowadzono na mocy Ustawy z dnia 11 stycznia 2018r. o zmianie niektórych ustaw w celu zwiększenia udziału obywateli w procesie wybierania, funkcjonowania i kontrolowania niektórych organów publicznych, Dz.U. 2018 poz. 130.

Akt głosowania (agenci wyboru)

[Stan u progu pandemii]

Co więcej – w odniesieniu do osób mogących potencjalnie skorzystać z alternatywnej formy głosowania, a objętych kwarantanną w ostatnim okresie przed wyborami, rozwiązania te byłyby nieskuteczne z uwagi na obowiązek podjęcia działań na odpowiednio 15 (Art. 53a §4 ) i 9 dni przed dniem głosowania. Odrębnym problemem technicznym jest zapewnienie bezpieczeństwa uczestników procesu w sytuacji, gdy pełnomocnictwa udziela się przed wójtem lub pracownikiem urzędu gminy wskazanym przez wójta.

Akt głosowania (agenci wyboru)

Praktycznie w każdym możliwym do rozważenia scenariuszu, skutki mechaniczne, a w jeszcze większym stopniu skutki psychologiczne w połączeniu z brakiem efektywnych, alternatywnych form głosowania spowodują znaczące ograniczenie możliwości realizacji prawa wyborczego jednostek, co należy uznać za osłabienie realizacji przedmiotowego wymiaru wyboru stanowiącego metaforyczne ogniwo łańcucha demokratycznego wyboru.

Ustalenie wyniku głosowania i wyniku wyborów (agregacja preferencji)

jako, że ten etap procesu wyborczego jest wewnętrznie złożony oraz angażuje w sposób zinstytucjonalizowany znaczną liczbę osób, jest w szczególny sposób narażony na możliwość zaistnienia zagrożeń.

Obejmuje on szereg działań związanych z powołaniem terenowych organów administracji wyborczej (szczególnie w tych przypadkach, gdy nie mają one charakteru stałego a jedynie doraźny), przygotowania ich, wyposażenia w niezbędne środki, a ostatecznie – przeprowadzenia głosowania i zliczenia głosów.

Ustalenie wyniku głosowania i wyniku wyborów (agregacja preferencji)

Całość procesu powinna gwarantować zachowanie zasady równości [w szczególności wymiar fair play] oraz zabezpieczyć proces wyborczy przed manipulacjami. Główne zagrożenia dla realizacji tego wymiaru mają podłoże psychologiczne. Sprawne funkcjonowanie administracji wyborczej wymaga udziału wielu osób (głownie na poziomie lokali wyborczych), przy czym, dla zachowania demokratyczności procesu, powinni oni reprezentować różne środowiska polityczne a przynajmniej być niezależne od ugrupowania sprawującego władzę.

Ustalenie wyniku głosowania i wyniku wyborów (agregacja preferencji)

Pojawienie się powszechnego zagrożenia dla życia i zdrowia w sposób bezpośredni ogranicza chęć angażowania się w reakcje międzyludzkie, w tym w kontakt z dużymi grupami potencjalnych wyborców w trakcie głosowania. Efekt ten jest dodatkowo potęgowany przez działania władz i innych instytucji publicznych, promujących postawy samoizolacyjne. W tych systemach, w których to ugrupowania polityczne zgłaszają lub rekomendują członków organów administracji wyborczej, należy zwrócić ponadto na (również psychologiczny) czynnik poczucia odpowiedzialności decydentów za zdrowie i życie osób rekomendowanych.

Ustalenie wyniku głosowania i wyniku wyborów (agregacja preferencji)

Ponadto, zmianie może ulec możliwość obserwacji i kontroli prac administracji wyborczej zarówno ze strony aktorów politycznych jak i podmiotów niezaangażowanych bezpośrednio w trwający proces przez pryzmat interesu wyborczego. Ewentualne ograniczenie możliwości wzajemnej kontroli prac przez członków administracji terenowej oraz kontroli działania tej administracji przez podmioty zewnętrzne na etapie przekazywania informacji o wynikach głosowania na kolejne poziomy administracji również stanowi zagrożenie dla zachowania demokratyczności całości procesu.

Ustalenie wyniku głosowania i wyniku wyborów (agregacja preferencji)

Jakie problemy mamy na tym polu w Polsce?

Objęcie urzędu/stanowiska lub ukonstytuowanie się ciała kolegialnego (konsekwencje wyboru)

Realizacja tego wymiaru w trakcie procesu wyborczego w znacznym stopniu zależna jest od czynników niezależnych bezpośrednio od systemu wyborczego i zmian w jego otoczeniu wywołanych sytuacją kryzysową. W szczególności, znaczenie może mieć poziom konsolidacji danego systemu demokratycznego (korelacja pozytywna). Szczególnie zagrożona wydaje się realizacja tego elementu procesu wyborczego w systemach nieskonsolidowanych lub znajdujących się w szarej strefie (między demokracjami i autorytaryzmami).

Objęcie urzędu/stanowiska lub ukonstytuowanie się ciała kolegialnego (konsekwencje wyboru)

Realizacja tego etapu procesu wyborczego, a co za tym idzie – wymiaru procesu wyborczego – w znacznym stopniu może być uzależniona od stopnia zachowania demokratyczności wcześniejszych etapów (i pozostałych wymiarów). Każde ograniczenie tego poziomu – począwszy od uniemożliwienia w praktyce realizacji prawa do kandydowania przez w szczególności ograniczenie możliwości realizacji czynnego prawa wyborczego oraz wielowymiarowej (politycznej ze strony opozycyjnej i społecznej) kontroli procesu wyborczego na ostatnich jego etapach zwiększa ryzyko delegitymizacji całego procesu, a w konsekwencji – osób wybranych na funkcje lub ciał kolegialnych pochodzących z wyboru.

Wnioski

W ujęciu ogólnym procesu wyborczego w warunkach epidemii/pandemii, odnosząc się do zastosowanej metody (łańcucha demokratycznego wyboru) należy stwierdzić, że realizacja jedynie dwóch (przedmiot wyboru oraz wyrażenie preferencji) spośród siedmiu wymiarów wyboru nie jest zagrożona w wyniku zmiany otoczenia procesu wyborczego wywołanej sytuacją epidemii/pandemii.

Wnioski

Jeden z wymiarów (agregacja preferencji) jest obarczony zagrożeniem, którego natężenia nie sposób ogólnie nakreślić (znaczna zależność od innych elementów systemu politycznego). W odniesieni do kolejnego wymiaru (formowanie preferencji) ograniczenie poziomu realizacji jest niepodważalne, choć jego stopień należy uznać za umiarkowany

Wnioski

W odniesieniu do dwóch wymiarów wyboru (zasięg wyboru oraz agenci wyboru) ograniczenie realizacji również jest nieuniknione, przy czym jego stopnień – ograniczony lub znaczny - jest uzależniony od szczegółowych rozwiązań zastosowanych w danym systemie (np. w odniesieniu do zasięgu wyboru: umożliwienie innej niż podpisy formy uwierzytelnienia kandydata, np. wpłacenie kaucji wyborczej; w odniesieniu do agentów wyboru: stosowanie w systemie alternatywnych form oddania głosu oraz ich zasięg).

Wnioski

W odniesieniu do ostatniego z wymiarów (konsekwencje wyboru) nie sposób postawić jednoznacznej tezy, gdyż jego realizacja jest uzależniona zarówno od innych elementów systemu politycznego jak i poziomu realizacji pozostałych wymiarów.

Wnioski

W odniesieniu do procesu wyborczego w Polsce, potwierdzają się poczynione wcześniej obserwacje ogólne. Należy przy tym zaznaczyć, że w odniesieniu do tych wymiarów, osłabienie realizacji których jest uzależnione od stosowanych rozwiązań szczegółowych, ograniczenie realizacji należy ocenić jako w stopniu znacznym (zasięg wyboru) lub potencjalnie znacznym (wyrażenie preferencji, jeżeli nie nastąpi diametralna zmiana okoliczności). Co więcej – biorąc pod uwagę całość systemu politycznego (w tym niski poziom konsolidacji systemu) oraz potwierdzone ograniczenie realizacji pierwszych sześciu wymiarów, należy stwierdzić, że występuje zagrożenie realizacji ostatniego z nich (konsekwencje wyboru).

0 – brak zagrożeń;

! – istnieją potencjalne zagrożenia realizacji wymiaru;

!! – ograniczenie realizacji wymiaru w stopniu umiarkowanym;

!!! – ograniczenie realizacji wymiaru w stopniu znacznym;

(!!!) ograniczenie realizacji wymiaru w stopniu znacznym przy niezmienionych warunkach.

Wnioski

Metoda badawcza wykorzystująca metaforyczny łańcuch demokratycznego wyboru pociąga za sobą konsekwencje procesu analitycznego, szczegółowo przedstawione w pierwszych rozdziałach artykułu. Najważniejszym z nich jest traktowanie poziomu demokratyczności całości systemu jako iloczynu (nie sumy) wartości składowych (P = E1 * E2 … * E7). Spośród 7 wymiarów, poziom realizacji przynajmniej 3 ulega ograniczeniu (w dwóch przypadkach – potencjalnie w stopniu znacznym). Kolejne dwa są tym ograniczeniem zagrożone. Niezależnie od przyjętych konkretnie wartości E1…E7 dla realizacji poszczególnych wymiarów w warunkach normalnych i kryzysowych, wartość od 3 do 5 z nich ulegnie zmniejszeniu, a w konsekwencji – zmniejszeniu ulegnie również ocena demokratyczności całego procesu.

Wnioski

Zważywszy na możliwe ograniczenie w stopniu znacznym, należy stwierdzić, że istnieje poważne ryzyko zachowania demokratyczności procesu. W wypadku procesu wyboru Prezydenta RP obniżenie poziomu demokratyczności procesu należy określić jako wysokie, co wynika z większego niż potencjalnie możliwy stopnia ograniczenia realizacji dwóch wymiarów (przy czym w odniesieniu do agentów wyboru ma to charakter potencjalny, choć wysoce prawdopodobny) oraz pojawienia się ryzyka ograniczenia realizacji ostatniego wymiaru (konsekwencje wyboru).

Wnioski

Zważywszy na możliwe ograniczenie w stopniu znacznym, należy stwierdzić, że istnieje poważne ryzyko zachowania demokratyczności procesu. W wypadku procesu wyboru Prezydenta RP obniżenie poziomu demokratyczności procesu należy określić jako wysokie, co wynika z większego niż potencjalnie możliwy stopnia ograniczenia realizacji dwóch wymiarów (przy czym w odniesieniu do agentów wyboru ma to charakter potencjalny, choć wysoce prawdopodobny) oraz pojawienia się ryzyka ograniczenia realizacji ostatniego wymiaru (konsekwencje wyboru).

I co dalej?

Jakie są propozycje zmian i ich możliwe konsekwencje?

Czy da się to faktycznie prawidłowo zrealizować?

Jak oceniać proces wyborczy wedle różnych jego scenariuszy?

I co dalej?

Art. 127. Konstytucja RP

1. Prezydent Rzeczypospolitej jest wybierany przez Naród w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i w głosowaniu tajnym.