Wybory i partycypacja polityczna

System wyborczy

ujęcie szerokie (largo)
ujęcie wąskie (stricto)

System wyborczy sensu largo

Szerokie ujęcie, dominujące najczęściej w państwach pozbawionych długich i stabilnych tradycji demokratycznych – obejmuje całokształt norm, uwarunkowań i procesów dotyczących procesu wyborczego, w tym prawo wyborcze.

B. Banaszak definiuje system wyborczy sensu largo jako całokształt zasad i reguł (prawnych i pozaprawnych) określających sposób przygotowania i przeprowadzenia głosowania oraz ustalenia wyników wyborów.

System wyborczy sensu stricto

Najczęściej wykorzystywane ujęcie w politologii i literaturze politologicznej.

Wzorce zachowania wedle których wyborcy wyrażają w głosowaniu swoją preferencję co do partii i/albo co do kandydata oraz metody transformacji wyników wyborczych na wyniki mandatowe. Systemy wyborcze regulują ten proces przez określenie: podziału na okręgi wyborcze, sposobów głosowania i metody ustalania wyników wyborów [D. Nohlen].

System wyborczy sensu stricto

"System norm, przede wszystkim prawnych, rządzących procesem, który zbiór oddanych przez wyborców głosów ważnych V przekształca na zbiór mandatów S symbolizujący udziały w sprawowaniu władzy. System wyborczy jest rozumiany jako układ dynamiczny złożony z trzech, wzajemnie na siebie oddziałujących, elementów, a mianowicie: 1) formuły wyborczej; 2) struktury okręgów wyborczych; 3) uprawnień wyborców bezpośrednio podczas elekcji” [M. Pierzgalski].

System wyborczy sensu stricto

Na potrzeby zajęć zastosowanie będzie miało poszerzone ujęcie systemu wyborczego sensu stricto (wąskiego):

formuła wyborcza
struktura okręgów wyborczych
uprawnienia wyborców bezpośrednio podczas elekcji
uzupełnione o normy prawne kształtujące prawa wyborcze jednostek, w szczególności prawo kandydowania, oraz sposób zgłaszania kandydatów do danego ciała lub urząd.

System wyborczy

System wyborczy czy systemy wyborcze?

System wyborczy

Czy systemy wyborcze, szczególnie funkcjonujące w Polsce, charakteryzują się stałością czy zmiennością?

System wyborczy

Wybory do Sejmu PRL/RP:

1989, 1991, 1993, 1997, 2001,
2005, 2007, 2011, 2015, 2019.

System wyborczy

Wybory do Sejmu PRL/RP (zmiany)

1989, 1991, 1993, 1997, 2001,
2005, 2007, 2011, 2015, 2019.

System wyborczy

Wybory do Senatu PRL/RP:

1989, 1991, 1993, 1997, 2001,
2005, 2007, 2011, 2015, 2019.

System wyborczy

Wybory do Senatu PRL/RP (zmiany):

1989, 1991, 1993, 1997, 2001,
2005, 2007, 2011, 2015, 2019.

System wyborczy

Wybory Prezydenta RP:

1989, 1990, 1995, 2000, 2005, 2010, 2015, 2020

System wyborczy

Wybory do Parlamentu Europejskiego:

2004, 2009, 2014, 2019*

System wyborczy

Wybory do organów JST:

1990, 1994, 1998, 2002, 2006, 2010, 2014, 2018, 2023

System wyborczy

Wybory do organów JST (zmiany):

1990, 1994, 1998, 2002, 2006, 2010, 2014, 2018, 2023

Gminy:

1990, 1994, 1998, 2002, 2006, 2010, 2014, 2018,

Powiaty:

1998, 2002, 2006, 2010, 2014, 2018,

Województwa:

1998, 2002, 2006, 2010, 2014, 2018,

Inżynieria wyborcza

Zmiany dokonywane w systemie wyborczym wpływające na proces wyborczy na dowolnym jego etapie, mające na celu zgodną z interesem decydenta zmianę prawdopodobieństwa uzyskania określonego wyniku wyborów, niemające bezpośredniego wpływu na decyzje wyborcze głosujących wobec przedstawionej oferty wyborczej.

Inżynieria wyborcza

Może ona powodować deformację wyników wyborów względem postaw obywateli.

Może również wpływać na charakter systemu wyborczego - a przez to również systemu politycznego - demokratyczny lub niedemokratyczny.

Inżynieria wyborcza

Jest działaniem celowym, nastawionym na uzyskanie z góry określonego rezultatu:
1. Eliminacja z procesu wyborczego określonych kandydatów lub ugrupowań.
2. Zwiększenie lub zmniejszenie reprezentacji konkretnej frakcji w ciałach kolegialnych.
3. Zwiększenie prawdopodobieństwa uzyskania określonego składu osobowego danej lub danych frakcji w ciele kolegialnym.
4. Zwiększenie prawdopodobieństwa wyboru na daną funkcję określonego kandydata lub kandydata reprezentującego określony obóz polityczny.

Inżynieria wyborcza

2. Jest, w swym zamiarze, działaniem zgodnym z interesem decydenta lub z jego percepcją własnego interesu.

3. Oddziałuje na system partyjny na poszczególnych szczeblach, a pośrednio na system polityczny lub (węziej) – ustrój. Bezpośrednie kształtowanie systemu politycznego lub ustroju należy zaliczyć do inżynierii ustrojowej, nie zaś wyborczej.

Inżynieria wyborcza

4. Działanie może dotyczyć różnych elementów procesu wyborczego oraz jego otoczenia:

Kształtowania zbioru jednostek posiadających prawa wyborcze – zarówno czynne jak i bierne.
Otoczenia prawnego funkcjonowania partii politycznych (w zakresie, w którym odnosi się ono do procesu wyborczego).
Ustalania rozmiarów oraz granic okręgów wyborczych.
Katalogu podmiotów uprawnionych do zgłaszania kandydatów lub list kandydatów.

Inżynieria wyborcza

4. Działanie może dotyczyć różnych elementów procesu wyborczego oraz jego otoczenia:

Możliwości oddziaływania na siebie podmiotów zgłaszających kandydatów lub listy kandydatów – np. blokowanie list.
Sposobu wyboru – pośredni, bezpośredni.
Zastosowania konkretnej zasady reprezentacji – większościowej lub proporcjonalnej, oraz konkretnej formuły wyborczej.
Zachowania zasady faktycznej równości głosów.
Oddziaływania na percepcję obywateli i ich możliwości poruszania się w procesie wyborczym.

Inżynieria wyborcza

5. Ma charakter prawotwórczy (w określonych przypadkach ustrojotwórczy) lub administracyjny.

6. Może dotyczyć ogółu lub poszczególnych władz na każdym szczeblu

Inżynieria wyborcza

7. Może stanowić lub stanowi zakłócenie procesu wyborczego przez:

Utrudnienie percepcji procesu wyborczego w tym głównie zrozumienia przez głosującego efektu oddanego głosu.
Utrudnienie procesu decyzyjnego instytucjonalnych uczestników procesu wyborczego – partii politycznych, komitetów etc.
Zniekształcenie prezentowanej wyborcy oferty wyborczej.
Nadmierną, nieuzasadnioną deformację wyników wyborów względem wyników głosowania.

Inżynieria wyborcza

8. Może podlegać analizie i ocenie ze względu na:

Wpływ na system partyjny.
Realizację postawionego celu.
Poziom deformacji względem przyjętej zasady reprezentacji.
Wpływ na ocenę społeczną poszczególnych ciał pochodzących z wyborów powszechnych.

Inżynieria wyborcza

9. Dotyczy różnych etapów procesu wyborczego:

Wpływ na kształt oferty wyborczej (możliwość realizacji biernego prawa wyborczego).
Odwzorowanie preferencji wyborców w składzie ciała wybieralnego (działania dotyczące przełożenia poparcia społecznego na wybór/liczbę mandatów).

Inżynieria wyborcza

9. Dotyczy różnych etapów procesu wyborczego:

Wpływ na kształt oferty wyborczej (możliwość realizacji biernego prawa wyborczego).
Odwzorowanie preferencji wyborców w składzie ciała wybieralnego (działania dotyczące przełożenia poparcia społecznego na wybór/liczbę mandatów).

Praktyka