Wybory i systemy wyborcze

[elementy podstawowe]

Pojęcie wyborów

Wybory są zjawiskiem powszechnym i charakterystycznym dla świata rozwiniętego, a przy tym należy je rozumieć jako zjawisko pełniące różne funkcje i zajmujące przez to różne miejsca w poszczególnych systemach politycznych. Samo pojęcie wyborów oznacza cykliczny proces powoływania przez daną grupę przedstawicieli na określone stanowiska lub do pełnienia określonych funkcji. Mogą one dotyczyć różnych form władzy, właściwych dla różnych grup społecznych – począwszy od sformalizowanych grup jak stowarzyszenia czy związki, skończywszy na poziomie narodu (społeczeństwa), gdzie służą powołaniu przedstawicieli do pełnienia funkcji i stanowisk związanych z pełnieniem władzy państwowej.

Pojęcie wyborów

Wybory nie są jedyną techniką, którą można zastosować do realizacji takiego celu, funkcjonują również inne, jak mianowanie czy ustanowienie na mocy sukcesji

Wybory a system polityczny

Wybory pozbawione demokratycznej treści mogą być zastosowane w rozmaitych procesach selekcji i ustanawiania przedstawicieli w niedemokratycznych (autorytarnych lub pozostających w szarej strefie) systemach politycznych. Zważywszy na to, że wybory mogą mieć zastosowanie i mają miejsce w systemach politycznych o różnym charakterze, inne będzie ich rozumienie i definiowanie, inne będzie ich znaczenie, jak również katalog funkcji spełnianych przez wybory w systemach o różnym charakterze.

Wybory a system polityczny

Pojmowanie wyborów w poszczególnych systemach politycznych warunkuje swobodę działań aktorów politycznych oraz zakres najszerszej możliwej oferty, z której wybór jest dokonywany jak i najszerszą możliwą faktyczną swobodę dokonywania wyboru spośród powstałej oferty. Istnieje zasadnicza różnica między sytuacją, w której wyborca ma (ograniczoną) możliwość wyboru kandydatów jednej tylko formacji politycznej a sytuacją, w której przedstawiona mu paleta możliwości jest szersza i zawiera w sobie różnych kandydatów różnych ugrupowań politycznych – zarówno dotychczas rządzących jak i opozycyjnych. Istotne jest tutaj rozgraniczenie między dwiema kategoriami: najszerszą możliwą ofertą, z której dokonywany mógłby zostać wybór oraz faktycznie występującej oferty, z której ten wybór jest dokonywany.

Wybory a system polityczny

Pierwsza z nich odnosi się do najszerszej teoretycznie możliwej oferty, która może zostać utworzona zgodnie z istniejącymi normami – wpływ na nią ma np. dopuszczenie do udziału w jej budowaniu ograniczonego zbioru podmiotów (np. tylko partii politycznych w sytuacji, gdy w danym systemie nie funkcjonuje swoboda ich funkcjonowania, lub tylko jednego podmiotu kontrolowanego przez władze). Druga kategoria określa ofertę faktycznie zaprezentowaną wyborcy w trakcie konkretnego procesu wyborczego – jej kształt uzależniony jest zarówno od norm określających najszerszą możliwą ofertę, jak i od innych czynników, np. katalogu istniejących partii politycznych i innych podmiotów zainteresowanych udziałem w procesie wyborczym.

Wybory a system polityczny

Faktycznie występująca oferta w większości przypadków będzie węższa od najszerszej możliwej oferty.

Ograniczenie najszerszej możliwej oferty jest charakterystyczne dla systemów niedemokratycznych i następuje przez tworzenie prawa uniemożliwiającego udział w budowaniu oferty podmiotom innym niż kontrolowane (lub sankcjonowane) przez władze lub w wyniku decyzji administracyjnych skutkujących eliminacją części zgłoszonych elementów. Ograniczenia najszerszej możliwej oferty występują również w systemach demokratycznych, jednakże mają one najczęściej charakter obiektywny i uzasadniony.

Wybory a system polityczny

W przeciwieństwie do ograniczenia najszerszej możliwej oferty, ograniczenie oferty faktycznie zaprezentowanej wyborcom nie musi świadczyć o niedemokratycznym charakterze systemu, w którym dane wybory są przeprowadzane. Może być ona skutkiem innych czynników – np. wysokiego poparcia władzy przez społeczeństwo skutkujące ograniczeniem zainteresowania zgłaszaniem konkurencyjnych elementów oferty (kandydatów opozycyjnych wobec władzy) lub niskiego stopnia zorganizowania określonych grup, uniemożliwiającego im wysunięcie własnych kandydatów

Wybory a system polityczny

Nawet ograniczenie faktycznej oferty wyborczej do jednego elementu nie oznacza, że takie wybory przeprowadzane są w systemie niedemokratycznym jeżeli to ograniczenie nie wynika z ograniczenia swobody tworzenia oferty wyborczej.

Wybory a system polityczny

Do analizy wyborów wykorzystywane są również kategorie wyborów rywalizacyjnych, nierywalizacyjnych oraz semirywalizacyjnych. Aby można mówić o wyborach jako narzędziu demokratycznym, niezbędne jest zapewnienie możliwości wyboru i swobody wyboru.

Wybory a system polityczny

Wybory rywalizacyjne:

Możliwość wyboru: nie istnieją nieuzasadnione, nadmierne ograniczenia kształtu najszerszej możliwej oferty wyborczej,

Swoboda wyboru: zapewnienie wyborcy możliwości dokonania wyboru w sytuacji wolnej od nacisków zewnętrznych oraz braku perspektywy poniesienia ewentualnych, negatywnych konsekwencji wyboru niezgodnego z interesem innych aktorów politycznych.

Wybory a system polityczny

Wybory rywalizacyjne:

Nie wystarczy tylko zapisać tych wymogów "na papierze" (w aktach prawa, np. w Konstytucji). Muszą być one faktycznie, rzeczywiście zapewnione i respektowane. Wybory spełniające te warunki są nazywane wyborami rywalizacyjnymi.

Wybory a system polityczny

Wybory semirywalizacyjne:

jedynie częściowo spełniające przedstawione warunki (np. ograniczenie kształtu najszerszej możliwej oferty dotyczy części mandatów, podczas gdy kształt oferty w odniesieniu do pozostałych nie jest ograniczony, a swoboda wyboru jest zagwarantowana lub też nie występują nadmierne ograniczenia kształtu najszerszej możliwej oferty, jednak nie istnieją respektowane w praktyce gwarancje swobody wyboru).

Wybory a system polityczny

Wybory rywalizacyjne we współczesnych systemach wiążą się z zasadami pozwalającymi na uznanie, że przebieg i efekt końcowy konkretnego procesu wyborczego jest zgodny z postawami i wolą dokonujących wyboru (wyborców). Zasady te równocześnie ujmują w sobie normatywne znaczenie demokracji liberalnej:

Wybory a system polityczny

1. Elementy oferty wyborczej podlegają równym kryteriom prawnym, których spełnienie jest niezbędne, ale i wystarczające dla zaistnienia danego elementu oferty.
2. Ma miejsce realne współzawodnictwo między kandydatami (grupami kandydatów) współistniejące z konkurencją programów politycznych.
3. Zapewniona jest równość między uczestnikami procesu wyborczego, szczególnie w zakresie możliwości prowadzenia agitacji wyborczej.

Wybory a system polityczny

1. Wolność wyboru jest zapewniona przez tajne głosowanie, zasadniczo rozumiane nie jako uprawnienie wyborcy z którego może korzystać w sposób fakultatywny, ale uprawnienie na równi z obowiązkiem oddania głosu w sposób zapewniający zachowanie tajności.
2. Istniejący system wyborczy nie jest nieuczciwy ani nie neguje demokratycznego wyniku wyborów przez nieuzasadnioną deformację woli (większości) wyborców.
3. Wybory są relatywnie częste, a decyzje wyborcze kadencyjne, przez co należy rozumieć, że decyzje podjęte w trakcie konkretnych wyborów nie wpływają na najszerszą możliwą ofertę oraz możliwą swobodę wyboru przy kolejnych wyborach (względnie – możliwość i swoboda wyboru nie ulegają ograniczeniu ze względu na wcześniejsze rozstrzygnięcia).

Funkcje wyborów w demokracji

Katalog funkcji jakie mogą spełniać wybory w systemie demokratycznym nie jest jednoznacznie ustalony, należy go ponadto traktować jako zmienny wraz z rozwojem nowoczesnych stosunków społecznych. Możemy do niego zaliczyć:

1. legitymizację systemu politycznego oraz frakcji (partii lub koalicji) sprawującej władzę.
2. Transfer zaufania społecznego na osoby oraz partie (frakcje).
3. Rekrutację elit politycznych, w tym również elit regionalnych czy subregionalnych.

Funkcje wyborów w demokracji

1. Artykulację poglądów i przekonań wyborców (a szerzej – również uprawnionych do głosowania świadomie nie korzystających z prawa głosu).
2. Mobilizację społeczną.
3. Zwiększenie świadomości problemów społecznych i wyzwań stojących przed państwem i społeczeństwem w społeczeństwie.
4. Kontrolę, ukierunkowanie i łagodzenie konfliktów społecznych.
5. Kształtowanie wspólnotowej woli politycznej.
6. Realizację walki o władze polityczną i przeniesienie jej na płaszczyznę programową.

Funkcje wyborów w demokracji

1. Powołanie rządu (jak i innych instytucji – np. organów wykonawczych jednostek samorządu terytorialnego) lub umożliwienie jego powołania przez ukształtowanie składu ciała kolegialnego (w wypadku, gdy żadne z ugrupowań nie posiada samodzielnej większości, rząd powstaje w wyniku ustaleń międzypartyjnych, w których jednak potencjał poszczególnych aktorów jest uzależniony od wyniku wyborów).
2. Ukształtowanie parlamentarnej większości oraz opozycji (oraz analogicznych instytucji np. na poziomie samorządowym).
3. Umożliwienie alternacji władzy.

Rozumienie i znaczenie wyborów

Rozumienie i znaczenie wyborów

System wybprczy

• System wyborczy sensu largo
• System wyborczy sensu stricto

System wyborczy sensu largo

Szerokie ujęcie, dominujące najczęściej w państwach pozbawionych długich i stabilnych tradycji demokratycznych – obejmuje całokształt norm, uwarunkowań i procesów dotyczących procesu wyborczego, w tym prawo wyborcze.

B. Banaszak definiuje system wyborczy sensu largo jako całokształt zasad i reguł (prawnych i pozaprawnych) określających sposób przygotowania i przeprowadzenia głosowania oraz ustalenia wyników wyborów.

System wyborczy sensu stricto

Najczęściej wykorzystywane ujęcie w politologii i literaturze politologicznej.

Wzorce zachowania wedle których wyborcy wyrażają w głosowaniu swoją preferencję co do partii i/albo co do kandydata oraz metody transformacji wyników wyborczych na wyniki mandatowe. Systemy wyborcze regulują ten proces przez określenie: podziału na okręgi wyborcze, sposobów głosowania i metody ustalania wyników wyborów [D. Nohlen].

System wyborczy sensu stricto

"System norm, przede wszystkim prawnych, rządzących procesem, który zbiór oddanych przez wyborców głosów ważnych V przekształca na zbiór mandatów S symbolizujący udziały w sprawowaniu władzy. System wyborczy jest rozumiany jako układ dynamiczny złożony z trzech, wzajemnie na siebie oddziałujących, elementów, a mianowicie: 1) formuły wyborczej; 2) struktury okręgów wyborczych; 3) uprawnień wyborców bezpośrednio podczas elekcji” [M. Pierzgalski].

System wyborczy sensu largo czy stricto?

Ujęcie wąskie systemu wyborczego, oprócz jego dominującej pozycji w literaturze przedmiotu, zdaje się wystarczające dla badania procesu wyborczego i zmian w nim zachodzących na gruncie politologicznym.

Jednak takie ujęcie uniemożliwiłoby badanie wszystkich zmian wprowadzanych w procesie wyborczym, mających wpływ na późniejszy jego wynik.

Ujęcie sensu largo natomiast wydaje się zbyt szerokie, a analiza wszystkich jego aspektów zajęłaby zbyt wiele czasu.

System wyborczy sensu largo czy stricto?

Ujęcie szerokie, w szczególności dotyczy to zasad finansowania kampanii wyborczych, nieodzownie łączących się z całością norm regulujących finansowanie partii politycznych, czy też tych aspektów prawa karnego, które mogą w określonych warunkach wpływać na proces wyborczy przez określenie uprawnień wyborczych jednostki, w tym pozbawienie jej tych uprawnień, wreszcie innych regulacji pośrednio ingerujących w system wyborczy oraz system partyjny, do których w przypadku Polski możemy zaliczyć choćby normy regulujące funkcjonowanie Ewidencji Partii Politycznych czy też konstytucyjny zakaz głoszenia przez partie polityczne określonych treści oraz promowania określonych rozwiązań ustrojowych.

System wyborczy sensu largo czy stricto?

Na potrzeby zajęć zastosowanie będzie miało poszerzone ujęcie systemu wyborczego sensu stricto (wąskiego):

• formuła wyborcza
• struktura okręgów wyborczych
• uprawnienia wyborców bezpośrednio podczas elekcji
• uzupełnione o normy prawne kształtujące prawa wyborcze jednostek, w szczególności prawo kandydowania, oraz sposób zgłaszania kandydatów do danego ciała lub urząd.

System wyborczy - podział

Mozaika systemów wyborczych (w tym miejscu rozumianych w sensie stricto) wykształconych w państwach demokratycznych jest niezwykle różnorodna. Nie tylko nie można mówić o jednym „demokratycznym systemie wyborczym”, ale trzeba zauważyć, że stosowane rozwiązania są często bardzo od siebie dalekie, a realizacja poszczególnych funkcji wyborów występuje z różnym natężeniem.

Podstawowym wyznacznikiem pozwalającym na grupowanie systemów wyborczych jest zastosowanie konkretnej zasady reprezentacji.

System wyborczy - podział

Tradycyjnie stosowany jest podział na systemy większościowe oraz proporcjonalne, gdzie pierwsze charakteryzuje fakt, że mandat zdobywa kandydat (lub partia) uzyskujący większość (bezwzględną lub względną) głosów, natomiast drugie charakteryzują się możliwie dokładnym odwzorowaniem udziału danej partii w ogólnej puli głosów na jej udział w ogólnej puli dostępnych mandatów.

System wyborczy - podział

Podział ten wydaje się jednoznaczny, jednak – jak wskazuje D. Nohlen czy G. Sartori - jest niesymetryczny. Wybory większościowe określa się w nim dzięki zastosowanej metodzie rozstrzygnięcia, natomiast wybory proporcjonalne dzięki zastosowanej metodzie reprezentacji.

Inni badacze jako podstawę rozróżnienia między wyborami większościowymi i proporcjonalnymi przyjęli wielkość okręgu wyborczego: w wyborach większościowych w każdym okręgu wybierany jest jeden kandydat, natomiast jeśli jest ich więcej – automatycznie mamy do czynienia z wyborami proporcjonalnymi [sic!].

System wyborczy - podział

Zaklasyfikowanie konkretnego systemu wyborczego jako większościowego lub proporcjonalnego powinno wynikać w pierwszej kolejności efekt działania systemu.

Dwie kategorie pozwalające badać i analizować systemy:

• reguła rozstrzygnięcia
• zasada reprezentacji

Reguła rozstrzygnięcia

Reguła rozstrzygnięcia odnosi się do sposobu ustalenia podziału mandatów w okręgu (przetransponowania zbioru indywidualnych postaw wyborczych wyborców w okręgu na zbiór mandatów w okręgu). W wyborach większościowych rozdysponowanie mandatów następuje zależnie od tego, który kandydat (lub która partia, lista etc.) zdobyła najwięcej głosów (względnie – najwięcej głosów oraz spełniła dodatkowe warunki – z taką sytuacją mamy do czynienia np. w wypadku wymogu uzyskania poparcia nie tylko większości głosujących, ale też określonego poparcia w grupie wszystkich uprawnionych, niezależnie od faktycznego ich udziału w głosowaniu).

Reguła rozstrzygnięcia

Reguła rozstrzygnięcia odnosi się do sposobu ustalenia podziału mandatów w okręgu (przetransponowania zbioru indywidualnych postaw wyborczych wyborców w okręgu na zbiór mandatów w okręgu). W wyborach większościowych rozdysponowanie mandatów następuje zależnie od tego, który kandydat (lub która partia, lista etc.) zdobyła najwięcej głosów (względnie – najwięcej głosów oraz spełniła dodatkowe warunki – z taką sytuacją mamy do czynienia np. w wypadku wymogu uzyskania poparcia nie tylko większości głosujących, ale też określonego poparcia w grupie wszystkich uprawnionych, niezależnie od faktycznego ich udziału w głosowaniu).

Reguła rozstrzygnięcia

W wyborach proporcjonalnych mamy natomiast do czynienia z możliwie dokładnym odwzorowaniem udziału głosów na daną partię (listę) w zbiorze decyzji wyborczych wyborców w okręgu na zbiór mandatów możliwych do uzyskania w okręgu. Wymaga to wyznaczenia określonej kwoty (wymaganego udziału w zbiorze głosów) lub uszeregowania listy ilorazów (zależnych od udziału w zbiorze głosów) dla poszczególnych list. Konkretna lista (partia) uzyskuje liczbę mandatów zależną od osiągnięcia wielokrotności obliczonej kwoty lub liczby od najwyższych ilorazów przypadających tej partii.

Zasada reprezentacji

W przeciwieństwie do reguły rozstrzygnięcia, którą rozpatruje się na poziomie okręgu wyborczego, zasada reprezentacji odnosi się do poziomu ogólnokrajowego, a w szerszym ujęciu – do poziomu całości wybieranego organu kolegialnego lub części wybieranego organu kolegialnego, do którego ma zastosowanie dany system wyborczy.

Zasada reprezentacji

W polskich warunkach odnosi się więc nie tylko do Sejmu RP oraz Senatu RP, ale również do organów stanowiących samorządu terytorialnego – rad gmin (miast), rad powiatów oraz sejmików wojewódzkich, z tym zastrzeżeniem, że zasada reprezentacji w ich wypadku odnosi się zarówno do poziomu ogólnego konkretnego organu stanowiącego, jak i do zbioru organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego danego szczebla, oraz do wyborów posłów do Parlamentu Europejskiego (poza okresem, który jest przedmiotem niniejszych zajęć), ale jedynie w tym zakresie w jakim ich wybór podlega polskiemu systemowi wyborczemu.

Zasada reprezentacji

Zasada reprezentacji (którą można nazwać również celem reprezentacji) jest rozbieżna dla obu typów systemów wyborczych. W systemie większościowym dąży się do zapewnienia jednej partii (jednej frakcji) większości miejsc w ciele wybieralnym umożliwiającej prowadzenie rządów, przy czym nie jest istotne czy dana partia (frakcja) uzyskała poparcie większości wyborców. Główną funkcją wyborów jest w tym wypadku zapewnienie większości zdolnej do sformowania gabinetu. W systemie proporcjonalnym zasadą (celem) reprezentacji jest zapewnienie możliwie doskonałego odzwierciedlenia poparcia społecznego (wyborczego) poszczególnych ugrupowań w kolegialnym organie pochodzącym z wyborów.

Zasada reprezentacji

Większościowa zasada reprezentacji zakłada takie odwzorowanie zbioru decyzji wyborczych na zbiór mandatów aby udział jednej z frakcji był na tyle znaczący, że umożliwia sprawowanie rządów (co najczęściej oznacza udział powyżej połowy mandatów), natomiast proporcjonalna zasada reprezentacji zakłada możliwie idealne odwzorowanie udziału każdej frakcji w zbiorze decyzji wyborczych na udział w zbiorze mandatów.

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Ze zbioru możliwych systemów wyborczych można wyróżnić dwa podzbiory: pierwszy – klasycznych systemów wyborczych, w ramach którego reguły rozstrzygnięć konkretnych systemów wyborczych są właściwe dla przyjętych zasad reprezentacji (szczególnymi, „modelowymi” przykładami będą tutaj zarówno wybory przeprowadzane wedle formuły większości względnej w jednomandatowych okręgach wyborczych jak i wybory przeprowadzane wedle formuły proporcjonalnej w jednym, wielomandatowym okręgu wyborczym w którym następuje alokacja wszystkich dostępnych mandatów); drugi podzbiór stanowić będą systemy kombinowane, w których zastosowana reguła rozstrzygnięcia nie jest zbieżna z przyjętą zasadą reprezentacji.

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

O zaklasyfikowaniu konkretnego kombinowanego systemu wyborczego do jednego z dwóch typów podstawowych decydować będzie przyjęta zasada reprezentacji jako nadrzędna wobec aspektów technicznych systemu, w tym reguły rozstrzygania.

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Z takimi systemami mamy do czynienia m.in. w przypadku systemu pojedynczego głosu przechodniego (single transferabe vote – STV), który – mimo reguły rozstrzygania opartej o osiągnięcie kwoty (właściwej dla systemów proporcjonalnych) – w określonych warunkach realizuje zasadę reprezentacji właściwą dla systemów większościowych, szczególnie w przypadku gdy występuje w powiązaniu z małymi (w szczególności 2-, 3-mandatowymi) okręgami wyborczymi. Innym przykładem jest zastosowanie zasady rozstrzygania właściwej dla wyborów proporcjonalnych we wspomnianych już wcześniej małych okręgach wyborczych – taka kombinacja elementów technicznych systemu, w tym w szczególności wysokie progi naturalne, prowadzą do realizacji zasady reprezentacji właściwej znów dla systemów większościowych

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Typologia systemów wyborczych

Struktura okręgów

Sam w sobie, podział obszaru kraju (albo innego obszaru właściwości danego ciała pochodzącego z wyborów) pełni kilka funkcji:

1. Umożliwienie właściwej (proporcjonalnej) reprezentacji poszczególnych regionów, szczególnie istotne w przypadku konfliktu centrum-peryferium,
2. Redukcja ilościowa maksymalnej oferty wyborczej przedstawianej pojedynczemu wyborcy (np. kilka nazwisk na liście w okręgu a nie 460 czy 920!),
3. Determinowanie faktycznego poziomu proporcjonalności i wpływanie na ostateczny efekt funkcjonowania formuły wyborczej.

Struktura okręgów

Można stwierdzić, że o ile przeformułowanie wyników głosowania w okręgu na wyniki wyborów jest zależne wprost od zastosowanej formuły wyborczej, to przeformułowanie wyniku głosowania na poziomie całości wybieranego ciała na całościowy wynik wyborów jest w pierwszej kolejności zależne od  struktury okręgów wyborczych.

Struktura okręgów wyborczych

Znaczenie podziału na okręgi wyborcze:

• podział na okręgi wyborcze bezpośrednio odnosi się do kwestii zachowania zasady równości wyborów,
• zapewnienie wszystkim uczestnikom procesu wyborczego równych szans i możliwości oraz zapewnieniu równego wpływu podejmowanych przez nie równoważnych działań i aktów na proces wyborczy i jego wynik,
• Równość wyborczą należy traktować jako jeden z elementów równości politycznej, wskazywanej jako jedna z podstawowych wartości ustrojowych państw demokratycznych w ich aktach normatywnych najwyższego rzędu (np. w Konstytucji RP, m.in. w preambule oraz art. 11).

Struktura okręgów wyborczych

Znaczenie podziału na okręgi wyborcze:

• W jasny sposób pojęcie równości politycznej oddaje uznawana za klasyczną, definicja R. A. Dahla i C. E. Lindbloma określających równość polityczną jako „kontrolę nad decyzjami władzy w ten sposób, że preferencja jednego obywatela nie ma większej wagi niż preferencja każdego innego obywatela”,
• Równość w procesie wyborczym, stanowiąca element równości politycznej, powinna realizować wyżej przytoczoną zasadę, zaś zastosowany system wyborczy powinien przeciwdziałać jej naruszeniu.

Struktura okręgów wyborczych

Znaczenie podziału na okręgi wyborcze:

• C. S. Quińiones: "o równości w prawie wyborczym można mówić, gdy nie istnieją naturalne lub przypadkowe czynniki niekorzystne, które prowadzą do jej zniekształcenia. Konsekwencją przyjęcia takiego stanowiska staje się zapewnienie równości pojmowanej jako forma sprawiedliwych wyborów, przez usuwanie tych mechanizmów wyborów i prawa ich regulującego, które prowadzą do zaburzenia rzeczywistej równości w procesie wyborczym. Tak więc równość jest po prostu rozumiana jako zapewnienie spójnych i tożsamych warunków rywalizacji aktorom sceny politycznej w wyborach”

Struktura okręgów wyborczych

Znaczenie podziału na okręgi wyborcze:

• tak nieostre pojęcie jak równość wyborcza może być rozumiana w różny sposób – od definicji wąskich, koncentrujących się jedynie np. na zapewnieniu formalnie równych szans (przez przyznanie każdemu głosującemu równej liczby głosów, relatywnie szersze definicje wskazują również na wymóg równej siły głosu w ramach okręgu) po definicje dotykające w sposób szeroki całości procesu wyborczego.

Struktura okręgów wyborczych

Definicja równości wyborczej J. W. Stilla:

• równa liczba głosów,
• równa siła głosu (przez co rozumiane jest równe prawdopodobieństwo oddania głosu, który w tożsamy sposób będzie wpływał na wynik procesu wyborczego),
• zapewnienie równości przy podziale terytorium właściwego dla kompetencji danego ciała wybieralnego,
• zapewnienie tożsamego wyniku wyborów na który nie powinna wpływać pozycja poszczególnych wyborców w ramach systemu wyborczego,
• zapewnienie proporcjonalnej do poparcia wyborczego reprezentacji, a w ramach systemów większościowych – równej względem poziomu poparcia reprezentacji mniejszości

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty równości:

• formalny
• materialny
• fair-play

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty formalny równości

jest skoncentrowany na przysługujących wyborcy uprawnieniom w procesie wyborczym, przez co należy rozumieć zapewnienie każdemu głosującemu równej liczby głosów, ale również zapewnienie równych uprawnień (a w określonych prawem przypadkach również równych obowiązków) w całości procesu wyborczego,

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty formalny równości

przez co rozumie się m.in. zgłaszanie kandydatów, uczestnictwo w tych organach wyborczych, które nie mają charakteru eksperckiego, prowadzenie kampanii wraz ze związanymi z tym możliwościami pozyskiwania środków finansowych oraz wykorzystywaniem innych narzędzi (np. zapewnienie równego dostępu do miejsc przeznaczonych na umieszczanie ogłoszeń wyborczych), prawo do oddania głosu w określony sposób i w określonym miejscu, jak i weryfikowanie prawidłowego przebiegu procesu wyborczego, a co a tym idzie – jego ważności.

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty materialny równości

Koncentruje się on na sile głosu (pojedynczego obywatela oraz poszczególnych zbiorowości) i uwarunkowaniach z tym związanych. Aspekt materialny równości wyborczej można najprościej zdefiniować jako zapewnienie jednakowego wpływu na ostateczny rezultat wyborów głosowi każdego wyborcy.

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty materialny równości

Równość ta jest realizowana głównie na dwóch polach:

• osiągnięcia stanu, w którym liczba preferencji wyborczych wyborców (wyrażona liczbą głosów) przypadająca na każdy mandat każdego ugrupowania jest równa,
• zapewnienia równej względem liczby uprawnionych do głosowania (lub mieszkańców, ewentualnie faktycznie głosujących) alokacji mandatów między okręgi wyborcze.

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty materialny równości

Jest oczywistym, że uzyskanie całkowitej równości na wskazanych polach jest w praktyce niemożliwe, ocena realizacji zasady równości zależna powinna być zatem od maksymalnego zbliżenia się do przedstawionych założeń, a ocena wpływu zmian w systemie wyborczym na materialny aspektu równości wyborów – od wpływu wprowadzonych zmian na jego realizację.

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty "fair play" równości

szczególnie istotny z praktycznego punktu widzenia. Jego realizacja oznacza stworzenie takich warunków, które wykluczają wszelkie mechanizmy mogące powodować uprzywilejowanie określonych uczestników procesu wyborczego, w szczególności stronnictw posiadających władzę polityczną lub w niej dominujących

Struktura okręgów wyborczych

Zapewnienie idealnej równości materialnej wyborów, również na etapie podziału obszaru na którym przeprowadzane są wybory, jest w praktyce niemożliwe. Wynika to wprost z dyskretnego charakteru liczby mandatów (nie istnieje możliwość przypisania okręgowi, jak też ugrupowaniu lub kandydatowi, części mandatu). Zjawisko nierówności ma więc pierwotnie charakter obiektywny. Niezależnie od tego, zastosowany podział na okręgi wyborcze może realizować zasadę równości w różnym stopniu, w tym również przynosić korzyści określonym częściom obszaru na którym przeprowadzane są wybory lub też określonym partiom politycznym (kandydatom). Zjawisko nierównej reprezentacji określane jest terminem malapportionmentu.

Struktura okręgów wyborczych

Zapewnienie idealnej równości materialnej wyborów, również na etapie podziału obszaru na którym przeprowadzane są wybory, jest w praktyce niemożliwe. Wynika to wprost z dyskretnego charakteru liczby mandatów (nie istnieje możliwość przypisania okręgowi, jak też ugrupowaniu lub kandydatowi, części mandatu). Zjawisko nierówności ma więc pierwotnie charakter obiektywny. Niezależnie od tego, zastosowany podział na okręgi wyborcze może realizować zasadę równości w różnym stopniu, w tym również przynosić korzyści określonym częściom obszaru na którym przeprowadzane są wybory lub też określonym partiom politycznym (kandydatom). Zjawisko nierównej reprezentacji określane jest terminem malapportionmentu.

Struktura okręgów wyborczych

W ujęciu historycznym zjawisko malapportionmentu najczęściej miało związek z zaniechaniem aktualizacji granic (lub wielkości) okręgów wyborczych wynikających z procesów migracyjnych.

Tzw. "zepsute okręgi" w Wielkiej Brytanii.

Struktura okręgów wyborczych

Podział na okręgi wyborcze może realizować w możliwie maksymalnym stopniu zasadę równości, gdy na całym obszarze wyborczym określonej liczbie jednostek (mieszkańców, uprawnionych do głosowania lub oddanych głosów – zależnie od przyjętych rozwiązań) przypisuje się jeden mandat. Dla jej realizacji można posłużyć się jedną z dwóch procedur – pierwszą z nich jest podział obszaru na którym przeprowadzane są wybory na okręgi, których populacja (lub liczba uprawnionych) odpowiada liczbie, której przysługuje jeden mandat, przy czym granice takich okręgów powinny być każdorazowo aktualizowane i dostosowywane do procesów migracyjnych.

Struktura okręgów wyborczych

Druga możliwość to wyznaczenie granic okręgów wyborczych opartych np. na podziale administracyjnym danego obszaru oraz obliczenie ile mandatów przysługiwać powinno danemu okręgowi ze względu na liczbę mieszkańców (względnie liczbę uprawnionych) – procedura ta jest właściwa dla wielomandatowych okręgów wyborczych i wymaga każdorazowej aktualizacji, jednakże nie na poziomie granic a na poziomie liczby mandatów przypisanych do okręgu, która może zmienić się ze względu na udział populacji (względnie uprawnionych) na obszarze okręgu względem populacji (względnie uprawnionych) na całym obszarze na którym przeprowadzane są wybory.

Struktura okręgów wyborczych

Nie wyklucza to jednakże przeprowadzania zmian granic okręgów, w szczególności w sytuacji, gdy procedura przypisywania mandatów okręgom wyborczym została wcześniej określona z wykorzystaniem maksymalnych odchyleń siły głosu wyborców w poszczególnych okręgach.

Struktura okręgów wyborczych

Nie wyklucza to jednakże przeprowadzania zmian granic okręgów, w szczególności w sytuacji, gdy procedura przypisywania mandatów okręgom wyborczym została wcześniej określona z wykorzystaniem maksymalnych odchyleń siły głosu wyborców w poszczególnych okręgach.