Systemy wyborcze

[Wstęp, cz. 1]

Pojęcie wyborów

Czym są wybory?

Pojęcie wyborów

Wybory nie są jedyną techniką, którą można zastosować do realizacji takiego celu, funkcjonują również inne, jak mianowanie czy ustanowienie na mocy sukcesji

Wybory a system polityczny

Wybory pozbawione demokratycznej treści mogą być zastosowane w rozmaitych procesach selekcji i ustanawiania przedstawicieli w niedemokratycznych (autorytarnych lub pozostających w szarej strefie) systemach politycznych. Zważywszy na to, że wybory mogą mieć zastosowanie i mają miejsce w systemach politycznych o różnym charakterze, inne będzie ich rozumienie i definiowanie, inne będzie ich znaczenie, jak również katalog funkcji spełnianych przez wybory w systemach o różnym charakterze.

Wybory a system polityczny

Pojmowanie wyborów w poszczególnych systemach politycznych decyduje o:

• swobodzie działań aktorów politycznych
• zakresie najszerszej możliwej oferty politycznej, z której obywatele dokonują wyboru
• faktycznej swobodzie dokonywania wyboru prze obywateli

Wybory a system polityczny

Istnieje zasadnicza różnica między sytuacją, w której wyborca ma (ograniczoną) możliwość wyboru kandydatów jednej tylko formacji politycznej a sytuacją, w której przedstawiona mu paleta możliwości jest szersza i zawiera w sobie różnych kandydatów różnych ugrupowań politycznych – zarówno dotychczas rządzących jak i opozycyjnych.

Wybory a system polityczny

Istotne jest tutaj rozgraniczenie między dwiema kategoriami:

• najszerszą możliwą ofertą, z której dokonywany mógłby zostać wybór

oraz

• faktycznie występującą ofertą, z której ten wybór jest dokonywany.

Wybory a system polityczny

Pierwsza z nich odnosi się do najszerszej teoretycznie możliwej oferty, która może zostać utworzona zgodnie z istniejącymi normami – wpływ na nią ma np. dopuszczenie do udziału w jej budowaniu ograniczonego zbioru podmiotów (np. tylko partii politycznych w sytuacji, gdy w danym systemie nie funkcjonuje swoboda ich funkcjonowania, lub tylko jednego podmiotu kontrolowanego przez władze).

Wybory a system polityczny

Druga kategoria określa ofertę faktycznie zaprezentowaną wyborcy w trakcie konkretnego procesu wyborczego – jej kształt uzależniony jest zarówno od norm określających najszerszą możliwą ofertę, jak i od innych czynników, np. katalogu istniejących partii politycznych i innych podmiotów zainteresowanych udziałem w procesie wyborczym.

[Trochę jak gra popytu i podaży]

Wybory a system polityczny

Faktycznie występująca oferta w większości przypadków będzie węższa od najszerszej możliwej oferty.

Ograniczenie najszerszej możliwej oferty jest charakterystyczne dla systemów niedemokratycznych i następuje przez tworzenie prawa uniemożliwiającego udział w budowaniu oferty podmiotom innym niż kontrolowane przez władze lub w wyniku decyzji administracyjnych skutkujących eliminacją konkurencji.

Ograniczenia najszerszej możliwej oferty występują również w systemach demokratycznych, jednakże mają one najczęściej charakter obiektywny i uzasadniony.

Wybory a system polityczny

W przeciwieństwie do ograniczenia najszerszej możliwej oferty, ograniczenie oferty faktycznie zaprezentowanej wyborcom nie musi świadczyć o niedemokratycznym charakterze systemu, w którym dane wybory są przeprowadzane.

Wybory a system polityczny

Nawet ograniczenie faktycznej oferty wyborczej do jednego elementu nie oznacza, że takie wybory przeprowadzane są w systemie niedemokratycznym jeżeli to ograniczenie nie wynika z ograniczenia swobody tworzenia oferty wyborczej.

*Wybory a system polityczny

Do analizy wyborów wykorzystywane są również kategorie wyborów rywalizacyjnych, nierywalizacyjnych oraz semirywalizacyjnych. Aby można mówić o wyborach jako narzędziu demokratycznym, niezbędne jest zapewnienie możliwości wyboru i swobody wyboru.

*Wybory a system polityczny

Wybory rywalizacyjne:

Możliwość wyboru: nie istnieją nieuzasadnione, nadmierne ograniczenia kształtu najszerszej możliwej oferty wyborczej,

Swoboda wyboru: zapewnienie wyborcy możliwości dokonania wyboru w sytuacji wolnej od nacisków zewnętrznych oraz braku perspektywy poniesienia ewentualnych, negatywnych konsekwencji wyboru niezgodnego z interesem innych aktorów politycznych.

*Wybory a system polityczny

Wybory rywalizacyjne:

Nie wystarczy tylko zapisać tych wymogów "na papierze" (w aktach prawa, np. w Konstytucji). Muszą być one faktycznie, rzeczywiście zapewnione i respektowane. Wybory spełniające te warunki są nazywane wyborami rywalizacyjnymi.

*Wybory a system polityczny

Wybory semirywalizacyjne:

jedynie częściowo spełniające przedstawione warunki (np. ograniczenie kształtu najszerszej możliwej oferty dotyczy części mandatów, podczas gdy kształt oferty w odniesieniu do pozostałych nie jest ograniczony, a swoboda wyboru jest zagwarantowana lub też nie występują nadmierne ograniczenia kształtu najszerszej możliwej oferty, jednak nie istnieją respektowane w praktyce gwarancje swobody wyboru).

*Wybory a system polityczny

Wybory rywalizacyjne we współczesnych systemach wiążą się z zasadami pozwalającymi na uznanie, że przebieg i efekt końcowy konkretnego procesu wyborczego jest zgodny z postawami i wolą dokonujących wyboru (wyborców). Zasady te równocześnie ujmują w sobie normatywne znaczenie demokracji liberalnej:

*Wybory a system polityczny

1. Elementy oferty wyborczej podlegają równym kryteriom prawnym, których spełnienie jest niezbędne, ale i wystarczające dla zaistnienia danego elementu oferty.
2. Ma miejsce realne współzawodnictwo między kandydatami (grupami kandydatów) współistniejące z konkurencją programów politycznych.
3. Zapewniona jest równość między uczestnikami procesu wyborczego, szczególnie w zakresie możliwości prowadzenia agitacji wyborczej.

*Wybory a system polityczny

1. Wolność wyboru jest zapewniona przez tajne głosowanie, w systemach z przeszłością autorytarną zasadniczo rozumiane nie jako uprawnienie wyborcy z którego może korzystać w sposób fakultatywny, ale uprawnienie na równi z obowiązkiem oddania głosu w sposób zapewniający zachowanie tajności.

*Wybory a system polityczny

2. Istniejący system wyborczy nie jest nieuczciwy ani nie neguje demokratycznego wyniku wyborów przez nieuzasadnioną deformację woli (większości) wyborców.

3. Wybory są relatywnie częste, a decyzje wyborcze kadencyjne, przez co należy rozumieć, że decyzje podjęte w trakcie konkretnych wyborów nie wpływają na najszerszą możliwą ofertę oraz możliwą swobodę wyboru przy kolejnych wyborach (względnie – możliwość i swoboda wyboru nie ulegają ograniczeniu ze względu na wcześniejsze rozstrzygnięcia).

**Funkcje wyborów w demokracji

Katalog funkcji jakie mogą spełniać wybory w systemie demokratycznym nie jest jednoznacznie ustalony, należy go ponadto traktować jako zmienny wraz z rozwojem nowoczesnych stosunków społecznych. Możemy do niego zaliczyć:

1. legitymizację systemu politycznego oraz frakcji (partii lub koalicji) sprawującej władzę.
2. Transfer zaufania społecznego na osoby oraz partie (frakcje).
3. Rekrutację elit politycznych, w tym również elit regionalnych czy subregionalnych.

**Funkcje wyborów w demokracji

1. Artykulację poglądów i przekonań wyborców (a szerzej – również uprawnionych do głosowania świadomie nie korzystających z prawa głosu).
2. Mobilizację społeczną.
3. Zwiększenie świadomości problemów społecznych i wyzwań stojących przed państwem i społeczeństwem w społeczeństwie.
4. Kontrolę, ukierunkowanie i łagodzenie konfliktów społecznych.
5. Kształtowanie wspólnotowej woli politycznej.
6. Realizację walki o władze polityczną i przeniesienie jej na płaszczyznę programową.

**Funkcje wyborów w demokracji

1. Powołanie rządu (jak i innych instytucji – np. organów wykonawczych jednostek samorządu terytorialnego) lub umożliwienie jego powołania przez ukształtowanie składu ciała kolegialnego (w wypadku, gdy żadne z ugrupowań nie posiada samodzielnej większości, rząd powstaje w wyniku ustaleń międzypartyjnych, w których jednak potencjał poszczególnych aktorów jest uzależniony od wyniku wyborów).
2. Ukształtowanie parlamentarnej większości oraz opozycji (oraz analogicznych instytucji np. na poziomie samorządowym).
3. Umożliwienie alternacji władzy.

Rozumienie i znaczenie wyborów

Rozumienie i znaczenie wyborów

System wybprczy

• System wyborczy sensu largo
• System wyborczy sensu stricto

System wyborczy sensu largo

Szerokie ujęcie, dominujące najczęściej w państwach pozbawionych długich i stabilnych tradycji demokratycznych – obejmuje całokształt norm, uwarunkowań i procesów dotyczących procesu wyborczego, w tym prawo wyborcze.

Całokształt zasad i reguł (prawnych i pozaprawnych) określających sposób przygotowania i przeprowadzenia głosowania oraz ustalenia wyników wyborów.

System wyborczy sensu stricto

Najczęściej wykorzystywane ujęcie w politologii i literaturze politologicznej.

Wzorce zachowania wedle których wyborcy wyrażają w głosowaniu swoją preferencję co do partii i/albo co do kandydata oraz metody transformacji wyników wyborczych na wyniki mandatowe.

Systemy wyborcze regulują ten proces przez określenie: podziału na okręgi wyborcze, sposobów głosowania i metody ustalania wyników wyborów [D. Nohlen].

System wyborczy sensu largo czy stricto?

Ujęcie szerokie, w szczególności dotyczy to zasad finansowania kampanii wyborczych, nieodzownie łączących się z całością norm regulujących finansowanie partii politycznych, czy też tych aspektów prawa karnego, które mogą w określonych warunkach wpływać na proces wyborczy przez określenie uprawnień wyborczych jednostki, w tym pozbawienie jej tych uprawnień, wreszcie innych regulacji pośrednio ingerujących w system wyborczy oraz system partyjny, do których w przypadku Polski możemy zaliczyć choćby normy regulujące funkcjonowanie Ewidencji Partii Politycznych czy też konstytucyjny zakaz głoszenia przez partie polityczne określonych treści oraz promowania określonych rozwiązań ustrojowych.

System wyborczy sensu largo czy stricto?

Na potrzeby zajęć zastosowanie będzie miało poszerzone ujęcie systemu wyborczego sensu stricto (wąskiego):

• formuła wyborcza
• struktura okręgów wyborczych
• uprawnienia wyborców bezpośrednio podczas elekcji
• uzupełnione o normy prawne kształtujące prawa wyborcze jednostek, w szczególności prawo kandydowania, oraz sposób zgłaszania kandydatów do danego ciała lub urząd. (Czyli kształtowanie najszerszej możliwej oferty wyborczej, o której rozmawialiśmy przed chwilą).

System wyborczy - podział

Mozaika systemów wyborczych wykształconych w państwach demokratycznych jest niezwykle różnorodna.

Nie tylko

nie można mówić o jednym „demokratycznym systemie wyborczym”,

ale trzeba zauważyć, że stosowane rozwiązania są często bardzo od siebie dalekie, a realizacja poszczególnych funkcji wyborów występuje z różnym natężeniem.

Podstawowym wyznacznikiem pozwalającym na grupowanie systemów wyborczych jest zastosowanie konkretnej zasady reprezentacji.

System wyborczy - podział

Tradycyjnie stosowany jest podział na systemy większościowe oraz proporcjonalne, gdzie pierwsze charakteryzuje fakt, że mandat zdobywa kandydat (lub partia) uzyskujący większość (bezwzględną lub względną) głosów, natomiast drugie charakteryzują się możliwie dokładnym odwzorowaniem udziału danej partii w ogólnej puli głosów na jej udział w ogólnej puli dostępnych mandatów.

System wyborczy - podział

Podział ten wydaje się jednoznaczny, jednak jest niesymetryczny.

Wybory większościowe określa się w nim dzięki zastosowanej metodzie rozstrzygnięcia (narzędzie stosowane w trakcie procesu), natomiast wybory proporcjonalne dzięki zastosowanej metodzie reprezentacji (efekt końcowy).

Inne definicje jako podstawę rozróżnienia między wyborami większościowymi i proporcjonalnymi przyjęli wielkość okręgu wyborczego: w wyborach większościowych w każdym okręgu wybierany jest jeden kandydat, natomiast jeśli jest ich więcej – automatycznie mamy do czynienia z wyborami proporcjonalnymi [sic!].

System wyborczy - podział

Zaklasyfikowanie konkretnego systemu wyborczego jako większościowego lub proporcjonalnego powinno wynikać w pierwszej kolejności efekt działania systemu.

Dwie kategorie pozwalające badać i analizować systemy:

• reguła rozstrzygnięcia
• zasada reprezentacji

Reguła rozstrzygnięcia

Reguła rozstrzygnięcia odnosi się do sposobu ustalenia podziału mandatów w okręgu.

W wyborach większościowych rozdysponowanie mandatów następuje zależnie od tego, który kandydat (lub która partia, lista etc.) zdobyła najwięcej głosów (względnie – najwięcej głosów oraz spełniła dodatkowe warunki – z taką sytuacją mamy do czynienia np. w wypadku wymogu uzyskania poparcia nie tylko większości głosujących, ale też określonego poparcia w grupie wszystkich uprawnionych, niezależnie od faktycznego ich udziału w głosowaniu).

Reguła rozstrzygnięcia

W wyborach proporcjonalnych mamy natomiast do czynienia z możliwie dokładnym odwzorowaniem udziału głosów na daną partię w zbiorze decyzji wyborczych wyborców w okręgu na zbiór mandatów możliwych do uzyskania w okręgu.

Zasada reprezentacji

W przeciwieństwie do reguły rozstrzygnięcia, którą rozpatruje się na poziomie okręgu wyborczego, zasada reprezentacji odnosi się do poziomu ogólnokrajowego (lub całościowego przy innych wyborach niż krajowe).

Zasada reprezentacji

Zasada reprezentacji (którą można nazwać również celem reprezentacji) jest rozbieżna dla obu typów systemów wyborczych. W systemie większościowym dąży się do zapewnienia jednej partii (jednej frakcji) większości miejsc w ciele wybieralnym umożliwiającej prowadzenie rządów, przy czym nie jest istotne czy dana partia (frakcja) uzyskała poparcie większości wyborców. Główną funkcją wyborów jest w tym wypadku zapewnienie większości zdolnej do sformowania gabinetu. W systemie proporcjonalnym zasadą (celem) reprezentacji jest zapewnienie możliwie doskonałego odzwierciedlenia poparcia społecznego (wyborczego) poszczególnych ugrupowań w kolegialnym organie pochodzącym z wyborów.

Zasada reprezentacji

Większościowa zasada reprezentacji zakłada takie odwzorowanie zbioru decyzji wyborczych na zbiór mandatów aby udział jednej z frakcji był na tyle znaczący, że umożliwia sprawowanie rządów (co najczęściej oznacza udział powyżej połowy mandatów), natomiast proporcjonalna zasada reprezentacji zakłada możliwie idealne odwzorowanie udziału każdej frakcji w zbiorze decyzji wyborczych na udział w zbiorze mandatów.

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Ze zbioru możliwych systemów wyborczych można wyróżnić dwa podzbiory: pierwszy

• systemy klasyczne
• systemy kombinowane

*Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

O zaklasyfikowaniu konkretnego kombinowanego systemu wyborczego do jednego z dwóch typów podstawowych decydować będzie przyjęta zasada reprezentacji jako nadrzędna wobec aspektów technicznych systemu, w tym reguły rozstrzygania.

**Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Z takimi systemami mamy do czynienia m.in. w przypadku systemu pojedynczego głosu przechodniego (single transferabe vote – STV), który – mimo reguły rozstrzygania opartej o osiągnięcie kwoty (właściwej dla systemów proporcjonalnych) – w określonych warunkach realizuje zasadę reprezentacji właściwą dla systemów większościowych, szczególnie w przypadku gdy występuje w powiązaniu z małymi (w szczególności 2-, 3-mandatowymi) okręgami wyborczymi. Innym przykładem jest zastosowanie zasady rozstrzygania właściwej dla wyborów proporcjonalnych w  małych okręgach wyborczych – taka kombinacja elementów technicznych systemu, w tym w szczególności wysokie progi naturalne, prowadzą do realizacji zasady reprezentacji właściwej znów dla systemów większościowych

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Typologia systemów wyborczych