Systemy wyborcze

[Wstęp, cz. 2]

Funkcje wyborów w demokracji

Katalog funkcji jakie mogą spełniać wybory w systemie demokratycznym nie jest jednoznacznie ustalony, należy go ponadto traktować jako zmienny wraz z rozwojem nowoczesnych stosunków społecznych. Możemy do niego zaliczyć:

1. legitymizację systemu politycznego oraz frakcji (partii lub koalicji) sprawującej władzę.
2. Transfer zaufania społecznego na osoby oraz partie (frakcje).
3. Rekrutację elit politycznych, w tym również elit regionalnych czy subregionalnych.

Funkcje wyborów w demokracji

1. Artykulację poglądów i przekonań wyborców (a szerzej – również uprawnionych do głosowania świadomie nie korzystających z prawa głosu).
2. Mobilizację społeczną.
3. Zwiększenie świadomości problemów społecznych i wyzwań stojących przed państwem i społeczeństwem w społeczeństwie.
4. Kontrolę, ukierunkowanie i łagodzenie konfliktów społecznych.
5. Kształtowanie wspólnotowej woli politycznej.
6. Realizację walki o władze polityczną i przeniesienie jej na płaszczyznę programową.

Funkcje wyborów w demokracji

1. Powołanie rządu (jak i innych instytucji – np. organów wykonawczych jednostek samorządu terytorialnego) lub umożliwienie jego powołania przez ukształtowanie składu ciała kolegialnego (w wypadku, gdy żadne z ugrupowań nie posiada samodzielnej większości, rząd powstaje w wyniku ustaleń międzypartyjnych, w których jednak potencjał poszczególnych aktorów jest uzależniony od wyniku wyborów).
2. Ukształtowanie parlamentarnej większości oraz opozycji (oraz analogicznych instytucji np. na poziomie samorządowym).
3. Umożliwienie alternacji władzy.

Rozumienie i znaczenie wyborów

Rozumienie i znaczenie wyborów

System wybprczy

• System wyborczy sensu largo
• System wyborczy sensu stricto

System wyborczy sensu largo

Szerokie ujęcie, dominujące najczęściej w państwach pozbawionych długich i stabilnych tradycji demokratycznych – obejmuje całokształt norm, uwarunkowań i procesów dotyczących procesu wyborczego, w tym prawo wyborcze.

B. Banaszak definiuje system wyborczy sensu largo jako całokształt zasad i reguł (prawnych i pozaprawnych) określających sposób przygotowania i przeprowadzenia głosowania oraz ustalenia wyników wyborów.

System wyborczy sensu stricto

Najczęściej wykorzystywane ujęcie w politologii i literaturze politologicznej.

Wzorce zachowania wedle których wyborcy wyrażają w głosowaniu swoją preferencję co do partii i/albo co do kandydata oraz metody transformacji wyników wyborczych na wyniki mandatowe. Systemy wyborcze regulują ten proces przez określenie: podziału na okręgi wyborcze, sposobów głosowania i metody ustalania wyników wyborów [D. Nohlen].

System wyborczy sensu stricto

"System norm, przede wszystkim prawnych, rządzących procesem, który zbiór oddanych przez wyborców głosów ważnych V przekształca na zbiór mandatów S symbolizujący udziały w sprawowaniu władzy. System wyborczy jest rozumiany jako układ dynamiczny złożony z trzech, wzajemnie na siebie oddziałujących, elementów, a mianowicie: 1) formuły wyborczej; 2) struktury okręgów wyborczych; 3) uprawnień wyborców bezpośrednio podczas elekcji” [M. Pierzgalski].

System wyborczy sensu largo czy stricto?

Ujęcie wąskie systemu wyborczego, oprócz jego dominującej pozycji w literaturze przedmiotu, zdaje się wystarczające dla badania procesu wyborczego i zmian w nim zachodzących na gruncie politologicznym.

Jednak takie ujęcie uniemożliwiłoby badanie wszystkich zmian wprowadzanych w procesie wyborczym, mających wpływ na późniejszy jego wynik.

Ujęcie sensu largo natomiast wydaje się zbyt szerokie, a analiza wszystkich jego aspektów zajęłaby zbyt wiele czasu.

System wyborczy sensu largo czy stricto?

Ujęcie szerokie, w szczególności dotyczy to zasad finansowania kampanii wyborczych, nieodzownie łączących się z całością norm regulujących finansowanie partii politycznych, czy też tych aspektów prawa karnego, które mogą w określonych warunkach wpływać na proces wyborczy przez określenie uprawnień wyborczych jednostki, w tym pozbawienie jej tych uprawnień, wreszcie innych regulacji pośrednio ingerujących w system wyborczy oraz system partyjny, do których w przypadku Polski możemy zaliczyć choćby normy regulujące funkcjonowanie Ewidencji Partii Politycznych czy też konstytucyjny zakaz głoszenia przez partie polityczne określonych treści oraz promowania określonych rozwiązań ustrojowych.

System wyborczy sensu largo czy stricto?

Na potrzeby zajęć zastosowanie będzie miało poszerzone ujęcie systemu wyborczego sensu stricto (wąskiego):

• formuła wyborcza
• struktura okręgów wyborczych
• uprawnienia wyborców bezpośrednio podczas elekcji
• uzupełnione o normy prawne kształtujące prawa wyborcze jednostek, w szczególności prawo kandydowania, oraz sposób zgłaszania kandydatów do danego ciała lub urząd.

System wyborczy - podział

Mozaika systemów wyborczych (w tym miejscu rozumianych w sensie stricto) wykształconych w państwach demokratycznych jest niezwykle różnorodna. Nie tylko nie można mówić o jednym „demokratycznym systemie wyborczym”, ale trzeba zauważyć, że stosowane rozwiązania są często bardzo od siebie dalekie, a realizacja poszczególnych funkcji wyborów występuje z różnym natężeniem.

Podstawowym wyznacznikiem pozwalającym na grupowanie systemów wyborczych jest zastosowanie konkretnej zasady reprezentacji.

System wyborczy - podział

Tradycyjnie stosowany jest podział na systemy większościowe oraz proporcjonalne, gdzie pierwsze charakteryzuje fakt, że mandat zdobywa kandydat (lub partia) uzyskujący większość (bezwzględną lub względną) głosów, natomiast drugie charakteryzują się możliwie dokładnym odwzorowaniem udziału danej partii w ogólnej puli głosów na jej udział w ogólnej puli dostępnych mandatów.

System wyborczy - podział

Podział ten wydaje się jednoznaczny, jednak – jak wskazuje D. Nohlen czy G. Sartori - jest niesymetryczny. Wybory większościowe określa się w nim dzięki zastosowanej metodzie rozstrzygnięcia, natomiast wybory proporcjonalne dzięki zastosowanej metodzie reprezentacji.

Inni badacze jako podstawę rozróżnienia między wyborami większościowymi i proporcjonalnymi przyjęli wielkość okręgu wyborczego: w wyborach większościowych w każdym okręgu wybierany jest jeden kandydat, natomiast jeśli jest ich więcej – automatycznie mamy do czynienia z wyborami proporcjonalnymi [sic!].

System wyborczy - podział

Zaklasyfikowanie konkretnego systemu wyborczego jako większościowego lub proporcjonalnego powinno wynikać w pierwszej kolejności efekt działania systemu.

Dwie kategorie pozwalające badać i analizować systemy:

• reguła rozstrzygnięcia
• zasada reprezentacji

Reguła rozstrzygnięcia

Reguła rozstrzygnięcia odnosi się do sposobu ustalenia podziału mandatów w okręgu (przetransponowania zbioru indywidualnych postaw wyborczych wyborców w okręgu na zbiór mandatów w okręgu). W wyborach większościowych rozdysponowanie mandatów następuje zależnie od tego, który kandydat (lub która partia, lista etc.) zdobyła najwięcej głosów (względnie – najwięcej głosów oraz spełniła dodatkowe warunki – z taką sytuacją mamy do czynienia np. w wypadku wymogu uzyskania poparcia nie tylko większości głosujących, ale też określonego poparcia w grupie wszystkich uprawnionych, niezależnie od faktycznego ich udziału w głosowaniu).

Reguła rozstrzygnięcia

Reguła rozstrzygnięcia odnosi się do sposobu ustalenia podziału mandatów w okręgu (przetransponowania zbioru indywidualnych postaw wyborczych wyborców w okręgu na zbiór mandatów w okręgu). W wyborach większościowych rozdysponowanie mandatów następuje zależnie od tego, który kandydat (lub która partia, lista etc.) zdobyła najwięcej głosów (względnie – najwięcej głosów oraz spełniła dodatkowe warunki – z taką sytuacją mamy do czynienia np. w wypadku wymogu uzyskania poparcia nie tylko większości głosujących, ale też określonego poparcia w grupie wszystkich uprawnionych, niezależnie od faktycznego ich udziału w głosowaniu).

Reguła rozstrzygnięcia

W wyborach proporcjonalnych mamy natomiast do czynienia z możliwie dokładnym odwzorowaniem udziału głosów na daną partię (listę) w zbiorze decyzji wyborczych wyborców w okręgu na zbiór mandatów możliwych do uzyskania w okręgu. Wymaga to wyznaczenia określonej kwoty (wymaganego udziału w zbiorze głosów) lub uszeregowania listy ilorazów (zależnych od udziału w zbiorze głosów) dla poszczególnych list. Konkretna lista (partia) uzyskuje liczbę mandatów zależną od osiągnięcia wielokrotności obliczonej kwoty lub liczby od najwyższych ilorazów przypadających tej partii.

Zasada reprezentacji

W przeciwieństwie do reguły rozstrzygnięcia, którą rozpatruje się na poziomie okręgu wyborczego, zasada reprezentacji odnosi się do poziomu ogólnokrajowego, a w szerszym ujęciu – do poziomu całości wybieranego organu kolegialnego lub części wybieranego organu kolegialnego, do którego ma zastosowanie dany system wyborczy.

Zasada reprezentacji

W polskich warunkach odnosi się więc nie tylko do Sejmu RP oraz Senatu RP, ale również do organów stanowiących samorządu terytorialnego – rad gmin (miast), rad powiatów oraz sejmików wojewódzkich, z tym zastrzeżeniem, że zasada reprezentacji w ich wypadku odnosi się zarówno do poziomu ogólnego konkretnego organu stanowiącego, jak i do zbioru organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego danego szczebla, oraz do wyborów posłów do Parlamentu Europejskiego (poza okresem, który jest przedmiotem niniejszych zajęć), ale jedynie w tym zakresie w jakim ich wybór podlega polskiemu systemowi wyborczemu.

Zasada reprezentacji

Zasada reprezentacji (którą można nazwać również celem reprezentacji) jest rozbieżna dla obu typów systemów wyborczych. W systemie większościowym dąży się do zapewnienia jednej partii (jednej frakcji) większości miejsc w ciele wybieralnym umożliwiającej prowadzenie rządów, przy czym nie jest istotne czy dana partia (frakcja) uzyskała poparcie większości wyborców. Główną funkcją wyborów jest w tym wypadku zapewnienie większości zdolnej do sformowania gabinetu. W systemie proporcjonalnym zasadą (celem) reprezentacji jest zapewnienie możliwie doskonałego odzwierciedlenia poparcia społecznego (wyborczego) poszczególnych ugrupowań w kolegialnym organie pochodzącym z wyborów.

Zasada reprezentacji

Większościowa zasada reprezentacji zakłada takie odwzorowanie zbioru decyzji wyborczych na zbiór mandatów aby udział jednej z frakcji był na tyle znaczący, że umożliwia sprawowanie rządów (co najczęściej oznacza udział powyżej połowy mandatów), natomiast proporcjonalna zasada reprezentacji zakłada możliwie idealne odwzorowanie udziału każdej frakcji w zbiorze decyzji wyborczych na udział w zbiorze mandatów.

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Ze zbioru możliwych systemów wyborczych można wyróżnić dwa podzbiory: pierwszy – klasycznych systemów wyborczych, w ramach którego reguły rozstrzygnięć konkretnych systemów wyborczych są właściwe dla przyjętych zasad reprezentacji (szczególnymi, „modelowymi” przykładami będą tutaj zarówno wybory przeprowadzane wedle formuły większości względnej w jednomandatowych okręgach wyborczych jak i wybory przeprowadzane wedle formuły proporcjonalnej w jednym, wielomandatowym okręgu wyborczym w którym następuje alokacja wszystkich dostępnych mandatów); drugi podzbiór stanowić będą systemy kombinowane, w których zastosowana reguła rozstrzygnięcia nie jest zbieżna z przyjętą zasadą reprezentacji.

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

O zaklasyfikowaniu konkretnego kombinowanego systemu wyborczego do jednego z dwóch typów podstawowych decydować będzie przyjęta zasada reprezentacji jako nadrzędna wobec aspektów technicznych systemu, w tym reguły rozstrzygania.

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Z takimi systemami mamy do czynienia m.in. w przypadku systemu pojedynczego głosu przechodniego (single transferabe vote – STV), który – mimo reguły rozstrzygania opartej o osiągnięcie kwoty (właściwej dla systemów proporcjonalnych) – w określonych warunkach realizuje zasadę reprezentacji właściwą dla systemów większościowych, szczególnie w przypadku gdy występuje w powiązaniu z małymi (w szczególności 2-, 3-mandatowymi) okręgami wyborczymi. Innym przykładem jest zastosowanie zasady rozstrzygania właściwej dla wyborów proporcjonalnych we wspomnianych już wcześniej małych okręgach wyborczych – taka kombinacja elementów technicznych systemu, w tym w szczególności wysokie progi naturalne, prowadzą do realizacji zasady reprezentacji właściwej znów dla systemów większościowych

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Zasada reprezentacji i reguła rozstrzygnięcia

Typologia systemów wyborczych

Typologia systemów wyborczych

Z takimi systemami mamy do czynienia m.in. w przypadku systemu pojedynczego głosu przechodniego (single transferabe vote – STV), który – mimo reguły rozstrzygania opartej o osiągnięcie kwoty (właściwej dla systemów proporcjonalnych) – w określonych warunkach realizuje zasadę reprezentacji właściwą dla systemów większościowych, szczególnie w przypadku gdy występuje w powiązaniu z małymi (w szczególności 2-, 3-mandatowymi) okręgami wyborczymi. Innym przykładem jest zastosowanie zasady rozstrzygania właściwej dla wyborów proporcjonalnych we wspomnianych już wcześniej małych okręgach wyborczych – taka kombinacja elementów technicznych systemu, w tym w szczególności wysokie progi naturalne, prowadzą do realizacji zasady reprezentacji właściwej znów dla systemów większościowych

Elementy systemu wyborczego

• struktura okręgów wyborczych
• formuła wyborcza
• uprawnienia wyborców bezpośrednio podczas elekcji
• uzupełnione o normy prawne kształtujące prawa wyborcze jednostek, w szczególności prawo kandydowania, oraz sposób zgłaszania kandydatów do danego ciała lub urząd.

Struktura okręgów wyborczych

Okręg wyborczy:

1. wydzielona część obszaru na którym przeprowadzane są wybory do ciała kolegialnego, na którym następuje agregacja głosów oraz rozdysponowanie mandatów.

2. wydzielona część obszaru na którym przeprowadzane są wybory do ciała kolegialnego na którym następuje agregacja głosów jednak nie jest ona powiązana z dystrybucją mandatów.

Struktura okręgów wyborczych

Funkcja podziału na okręgi wyborcze:

1. umożliwienie proporcjonalnej (równej, sprawiedliwej etc.) reprezentacji różnych regionów (obszarów) w składzie ciała wybieranego, co ma szczególne znaczenie w przypadku konfliktu między centrum a peryferiami,

2. redukcja ilościowa maksymalnej oferty wyborczej (oferty kandydatów) przedstawianej bezpośrednio pojedynczemu wyborcy, dzięki czemu ma on większą możliwość poznania przedstawionej mu oferty i dokonania wyboru zgodnego ze swoim interesem oraz poglądami,

Struktura okręgów wyborczych

Funkcja podziału na okręgi wyborcze:

3. determinowanie faktycznego poziomu proporcjonalności systemu wyborczego i wpływanie na ostateczny efekt funkcjonowania formuły wyborczej.

Można stwierdzić, że o ile przeformułowanie wyników głosowania w okręgu na wyniki wyborów jest zależne wprost od zastosowanej formuły wyborczej, to przeformułowanie wyniku głosowania na poziomie całości wybieranego ciała na całościowy wynik wyborów jest w pierwszej kolejności zależne od  struktury okręgów wyborczych.

Struktura okręgów wyborczych

Znaczenie podziału na okręgi wyborcze:

• podział na okręgi wyborcze bezpośrednio odnosi się do kwestii zachowania zasady równości wyborów,
• zapewnienie wszystkim uczestnikom procesu wyborczego równych szans i możliwości oraz zapewnieniu równego wpływu podejmowanych przez nie równoważnych działań i aktów na proces wyborczy i jego wynik,
• Równość wyborczą należy traktować jako jeden z elementów równości politycznej, wskazywanej jako jedna z podstawowych wartości ustrojowych państw demokratycznych w ich aktach normatywnych najwyższego rzędu (np. w Konstytucji RP, m.in. w preambule oraz art. 11).

Struktura okręgów wyborczych

Znaczenie podziału na okręgi wyborcze:

• W jasny sposób pojęcie równości politycznej oddaje uznawana za klasyczną, definicja R. A. Dahla i C. E. Lindbloma określających równość polityczną jako „kontrolę nad decyzjami władzy w ten sposób, że preferencja jednego obywatela nie ma większej wagi niż preferencja każdego innego obywatela”,
• Równość w procesie wyborczym, stanowiąca element równości politycznej, powinna realizować wyżej przytoczoną zasadę, zaś zastosowany system wyborczy powinien przeciwdziałać jej naruszeniu.

Struktura okręgów wyborczych

Znaczenie podziału na okręgi wyborcze:

• C. S. Quińiones: "o równości w prawie wyborczym można mówić, gdy nie istnieją naturalne lub przypadkowe czynniki niekorzystne, które prowadzą do jej zniekształcenia. Konsekwencją przyjęcia takiego stanowiska staje się zapewnienie równości pojmowanej jako forma sprawiedliwych wyborów, przez usuwanie tych mechanizmów wyborów i prawa ich regulującego, które prowadzą do zaburzenia rzeczywistej równości w procesie wyborczym. Tak więc równość jest po prostu rozumiana jako zapewnienie spójnych i tożsamych warunków rywalizacji aktorom sceny politycznej w wyborach”

Struktura okręgów wyborczych

Znaczenie podziału na okręgi wyborcze:

• tak nieostre pojęcie jak równość wyborcza może być rozumiana w różny sposób – od definicji wąskich, koncentrujących się jedynie np. na zapewnieniu formalnie równych szans (przez przyznanie każdemu głosującemu równej liczby głosów, relatywnie szersze definicje wskazują również na wymóg równej siły głosu w ramach okręgu) po definicje dotykające w sposób szeroki całości procesu wyborczego.

Struktura okręgów wyborczych

Definicja równości wyborczej J. W. Stilla:

• równa liczba głosów,
• równa siła głosu (przez co rozumiane jest równe prawdopodobieństwo oddania głosu, który w tożsamy sposób będzie wpływał na wynik procesu wyborczego),
• zapewnienie równości przy podziale terytorium właściwego dla kompetencji danego ciała wybieralnego,
• zapewnienie tożsamego wyniku wyborów na który nie powinna wpływać pozycja poszczególnych wyborców w ramach systemu wyborczego,
• zapewnienie proporcjonalnej do poparcia wyborczego reprezentacji, a w ramach systemów większościowych – równej względem poziomu poparcia reprezentacji mniejszości

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty równości:

• formalny
• materialny
• fair-play

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty formalny równości

jest skoncentrowany na przysługujących wyborcy uprawnieniom w procesie wyborczym, przez co należy rozumieć zapewnienie każdemu głosującemu równej liczby głosów, ale również zapewnienie równych uprawnień (a w określonych prawem przypadkach również równych obowiązków) w całości procesu wyborczego,

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty formalny równości

przez co rozumie się m.in. zgłaszanie kandydatów, uczestnictwo w tych organach wyborczych, które nie mają charakteru eksperckiego, prowadzenie kampanii wraz ze związanymi z tym możliwościami pozyskiwania środków finansowych oraz wykorzystywaniem innych narzędzi (np. zapewnienie równego dostępu do miejsc przeznaczonych na umieszczanie ogłoszeń wyborczych), prawo do oddania głosu w określony sposób i w określonym miejscu, jak i weryfikowanie prawidłowego przebiegu procesu wyborczego, a co a tym idzie – jego ważności.

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty materialny równości

Koncentruje się on na sile głosu (pojedynczego obywatela oraz poszczególnych zbiorowości) i uwarunkowaniach z tym związanych. Aspekt materialny równości wyborczej można najprościej zdefiniować jako zapewnienie jednakowego wpływu na ostateczny rezultat wyborów głosowi każdego wyborcy.

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty materialny równości

Równość ta jest realizowana głównie na dwóch polach:

• osiągnięcia stanu, w którym liczba preferencji wyborczych wyborców (wyrażona liczbą głosów) przypadająca na każdy mandat każdego ugrupowania jest równa,
• zapewnienia równej względem liczby uprawnionych do głosowania (lub mieszkańców, ewentualnie faktycznie głosujących) alokacji mandatów między okręgi wyborcze.

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty materialny równości

Jest oczywistym, że uzyskanie całkowitej równości na wskazanych polach jest w praktyce niemożliwe, ocena realizacji zasady równości zależna powinna być zatem od maksymalnego zbliżenia się do przedstawionych założeń, a ocena wpływu zmian w systemie wyborczym na materialny aspektu równości wyborów – od wpływu wprowadzonych zmian na jego realizację.

Struktura okręgów wyborczych

Aspekty "fair play" równości

szczególnie istotny z praktycznego punktu widzenia. Jego realizacja oznacza stworzenie takich warunków, które wykluczają wszelkie mechanizmy mogące powodować uprzywilejowanie określonych uczestników procesu wyborczego, w szczególności stronnictw posiadających władzę polityczną lub w niej dominujących

Struktura okręgów wyborczych

Zapewnienie idealnej równości materialnej wyborów, również na etapie podziału obszaru na którym przeprowadzane są wybory, jest w praktyce niemożliwe. Wynika to wprost z dyskretnego charakteru liczby mandatów (nie istnieje możliwość przypisania okręgowi, jak też ugrupowaniu lub kandydatowi, części mandatu). Zjawisko nierówności ma więc pierwotnie charakter obiektywny. Niezależnie od tego, zastosowany podział na okręgi wyborcze może realizować zasadę równości w różnym stopniu, w tym również przynosić korzyści określonym częściom obszaru na którym przeprowadzane są wybory lub też określonym partiom politycznym (kandydatom). Zjawisko nierównej reprezentacji określane jest terminem malapportionmentu.

Struktura okręgów wyborczych

W ujęciu historycznym zjawisko malapportionmentu najczęściej miało związek z zaniechaniem aktualizacji granic (lub wielkości) okręgów wyborczych wynikających z procesów migracyjnych.

Tzw. "zepsute okręgi" w Wielkiej Brytanii.

Struktura okręgów wyborczych

Podział na okręgi wyborcze może realizować w możliwie maksymalnym stopniu zasadę równości, gdy na całym obszarze wyborczym określonej liczbie jednostek (mieszkańców, uprawnionych do głosowania lub oddanych głosów – zależnie od przyjętych rozwiązań) przypisuje się jeden mandat. Dla jej realizacji można posłużyć się jedną z dwóch procedur – pierwszą z nich jest podział obszaru na którym przeprowadzane są wybory na okręgi, których populacja (lub liczba uprawnionych) odpowiada liczbie, której przysługuje jeden mandat, przy czym granice takich okręgów powinny być każdorazowo aktualizowane i dostosowywane do procesów migracyjnych.

Struktura okręgów wyborczych

Druga możliwość to wyznaczenie granic okręgów wyborczych opartych np. na podziale administracyjnym danego obszaru oraz obliczenie ile mandatów przysługiwać powinno danemu okręgowi ze względu na liczbę mieszkańców (względnie liczbę uprawnionych) – procedura ta jest właściwa dla wielomandatowych okręgów wyborczych i wymaga każdorazowej aktualizacji, jednakże nie na poziomie granic a na poziomie liczby mandatów przypisanych do okręgu, która może zmienić się ze względu na udział populacji (względnie uprawnionych) na obszarze okręgu względem populacji (względnie uprawnionych) na całym obszarze na którym przeprowadzane są wybory.

Struktura okręgów wyborczych

Nie wyklucza to jednakże przeprowadzania zmian granic okręgów, w szczególności w sytuacji, gdy procedura przypisywania mandatów okręgom wyborczym została wcześniej określona z wykorzystaniem maksymalnych odchyleń siły głosu wyborców w poszczególnych okręgach.

Struktura okręgów wyborczych

Przy zastosowaniu większościowej formuły wyborczej (szczególnie FPTP oraz innych formuł generujących tożsame wyniki), wraz ze zwiększeniem liczby okręgów wyborczych (przy założeniu stałej liczby mandatów do obsadzenia w danych wyborach) poziom proporcjonalności co do zasady ulega zwiększeniu.

Zupełnie przeciwnie kształtuje się wpływ wielkości okręgów na zachowanie zasady równości wyborów oraz poziom proporcjonalności w przypadku zastosowania formuły proporcjonalnej.

Struktura okręgów wyborczych

Przy zastosowaniu większościowej formuły wyborczej (szczególnie FPTP oraz innych formuł generujących tożsame wyniki), wraz ze zwiększeniem liczby okręgów wyborczych (przy założeniu stałej liczby mandatów do obsadzenia w danych wyborach) poziom proporcjonalności co do zasady ulega zwiększeniu.

Zupełnie przeciwnie kształtuje się wpływ wielkości okręgów na zachowanie zasady równości wyborów oraz poziom proporcjonalności w przypadku zastosowania formuły proporcjonalnej.

Struktura okręgów wyborczych

Cechy okręgu wyborczego:

1. Wielkość okręgu - przypisana do okręgu liczba mandatów, która ma być w nim rozdysponowana,

2. (Rozmiar okręgu) - liczba mieszkańców (lub osób uprawnionych do głosowania) zamieszkałych na obszarze kręgu,

3. (Kształt okręgu) - granice okręgu w tym odległości między punktami granicy,

Struktura okręgów wyborczych

Wielkość okręgów jest kluczowym parametrem systemu wyborczego wpływającym na zachowanie równości materialnej wyborów oraz efektu proporcjonalnego przełożenia udziału danej frakcji politycznej w zbierze głosów stanowiących wyraz poparcia wśród wyborców na udział w zbiorze mandatów w skali całego ciała wybieranego.

Podstawowym rozróżnieniem jest podział na jednomandatowe okręgi wyborcze (JOW) ze swej natury wymuszające zastosowanie formuły większości względnej oraz wielomandatowe okręgi wyborcze (WOW), pozostawiające dowolność w zakresie wyboru formuły wyborczej.

Struktura okręgów wyborczych

Wśród funkcjonujących okręgów wielomandatowych występują zarówno okręgi dwumandatowe oraz trzymandatowe, jak i okręgi, w których do rozdysponowania przeznaczono wszystkie mandaty (co np. w wyborach do izby niższej parlamentu Holandii oznacza okręg 150-mandatowy, a w Izraelu okręg 120-mandatowy).

Typologia okręgów wyborczych

Typologia okręgów wyborczych

Można spotkać się z podziałami radykalnie różniącymi się od wskazanych powyżej.

Np. P. Uziębło wskazuje, że „okręgi, które obejmują mniej niż kilkanaście mandatów, w istotny sposób wpływają na pojawiające się deformacje, które rosną wraz ze zmniejszającą się liczbą takich mandatów w nich obsadzanych".

Typologia okręgów wyborczych

Określona struktura okręgów wyborczych w znacznej mierze determinuje skutki funkcjonowania systemu wyborczego, może jednakże nieść różnorodne konsekwencje zależne m.in. od struktury systemu partyjnego, struktury poparcia (okręgi o mniejszej liczbie mandatów w większym stopniu będą deformować wyniki głosowania w przypadku rozdrobnionej sceny politycznej z kilkoma partiami o poparciu ok. 10% i jednej partii dominującej np. z poparciem ok. 35% aniżeli w systemie o strukturę rozdrobnionej, w której nie występuje stronnictwo dominujące).

Typologia okręgów wyborczych

Po prawie 30 latach transformacji i przeprowadzeniu 25 całkowicie wolnych wyborów możemy wskazać linie demarkacyjne, które mogą posłużyć do opracowania właściwej typologii. Za pierwszą z nich można uznać osiągnięcie 5% poparcia, co odpowiada wysokości progu zaporowego w przypadku większości polskich elekcji. Odnosi się on rzecz jasna do wysokości progu poparcia w ujęciu całościowym, nie zaś jednego okręgu (tego typu rozwiązanie nie było w Polsce wykorzystywane), jednakże 5% zakorzeniło się w świadomości zarówno uczestników, w tym instytucjonalnych, procesu wyborczego jak i wyborców na tyle mocno, że stanowi próg psychologiczny za pomocą którego ocenia się możliwość funkcjonowania poszczególnych ugrupowań na scenie politycznej.

Typologia okręgów wyborczych

Typologia okręgów wyborczych

Typologia okręgów wyborczych

Przedstawione dane pozwalają zauważyć odmienną sytuację ugrupowań politycznych, które przekroczyły próg 15% poparcia (najniższe poparcie w tej grupie osiągnęło Polskie Stronnictwo Ludowe w 1993 r. – 15,40%) na tle pozostałych ugrupowań. Pełniły one wiodącą rolę na polskiej scenie politycznej w danym okresie (po stronie rządowej lub opozycyjnej). Na 13 takich przypadków wszystkie ugrupowania wchodziły w skład rządu (8 przypadków w tym 7 rządów koalicyjnych) lub stanowiły wiodącą siłę opozycyjną (5 przypadków, przy czym w 3 z nich w kolejnych wyborach ta właśnie siła uzyskała najlepszy wynik).

Typologia okręgów wyborczych

W okresie 1993-2015 jedynie przedstawiciele tych ugrupowań pełnili również funkcję Prezesa Rady Ministrów. Warto również zaznaczyć, że – w warunkach ciągłego tworzenia się demokratycznego systemu partyjnego zapoczątkowanego porozumieniami okrągłostołowymi – jedynie raz zdarzyło się, aby któraś z formacji wskazanych jako wiodące, w kolejnych wyborach nie wystartowała lub nie uzyskała poparcia uprawniającego do obsadzenia mandatów. Dotyczyło to Akcji Wyborczej Solidarność, której jednak spadkobiercami w sensie politycznym były Platforma Obywatelska RP oraz Prawo i Sprawiedliwość, którym udało się wywalczyć istotną pozycję na polskiej scenie politycznej w wyborach w 2001 r.

Typologia okręgów wyborczych

Odmiennie wyglądała sytuacja ugrupowań o kolejnym najwyższym poparciu, którym nie udało się jednak przekroczyć progu 15% (również uwzględnionych w tabeli – ich nazwy i wyniki nie zostały pogrubione) – na 7 takich przypadków w aż trzech w kolejnych wyborach dana formacja nie uzyskała poparcia umożliwiającego udział w rozdziale mandatów (Unia Wolności w 2001 r., Samoobrona RP w 2007 r., Ruch Palikota w 2015 r. – startując w ramach koalicji Zjednoczona Lewica), ponadto podobny los spotkał trzy z czterech partii tworzących koalicję Lewica i Demokraci w wyborach w roku 2007 – Socjaldemokracja Polska, Unia Pracy oraz Partia Demokratyczna Demokraci.pl nie utworzyły nawet własnych komitetów wyborczych.

Typologia okręgów wyborczych

Nie zdarzyło się natomiast, aby któreś z tych ugrupowań w kolejnych wyborach uzyskało najlepszy wynik spośród wszystkich startujących. Jedynie raz zdarzyło się, żeby któreś z tych ugrupowań po następnych wyborach współtworzyło koalicję rządzącą, nigdy też Prezes Rady Ministrów nie wywodził się z żadnego z nich ani w danej ani w następnej kadencji.

Typologia okręgów wyborczych

Pomiędzy wskazanymi liniami podziału – 5% oraz ok. 15% - pozostaje względnie duża przestrzeń, gdyż wynosząca 10 punktów procentowych. W odniesieniu do okręgów wyborczych te dwie linie również nie wydają się wystarczające – odpowiadają one progom naturalnym w okręgach odpowiednio 19-to i 5-cio mandatowych. O ile uznanie 5-ciu mandatów w okręgu za jedną z wartości granicznych podziału pokrywa się z przedstawionymi powszechnie uznawanymi typologiami, to okręg 19-to mandatowy znacznie odbiega od przedstawionych typologii, w dodatku okręgi 19-to mandatowe oraz większe występowały i występują w polskich systemach wyborczych w formie szczątkowej.

Typologia okręgów wyborczych

• W latach 1989-1998 okręg przynajmniej 19-to mandatowy funkcjonował w odniesieniu do listy krajowej w wyborach do Sejmu RP (stanowiącej jednak okręg na poziomie ogólnokrajowym).
• Trzykrotnie okręg taki wystąpił również w wyborach do Parlamentu Europejskiego (2004, 2009, 2014), w tym jednak wypadku wynikało to z ustalenia okręgu na poziomie całości obszaru na którym przeprowadzane są wybory do danego organu (a w tym konkretnie przypadku – do jego części wybieranej w ramach polskiego systemu wyborczego),

Typologia okręgów wyborczych

• Okręg, w którym rozdysponowane zostaje przynajmniej 19 mandatów, a przy tym nie stanowiący okręgu obejmującego całości obszaru na którym przeprowadzone są dane wybory występował jedynie w wyborach od 2001 roku do Sejmu RP – okręg nr 19 Warszawa I obejmujący swym zasięgiem miasto stołeczne Warszawę, w którym początkowo (w latach 2001-2007) rozdysponowywano 19, a w wyborach w latach 2011 oraz 2015 – 20 mandatów.

Typologia okręgów wyborczych

Typologia okręgów wyborczych

• Okręg, w którym rozdysponowane zostaje przynajmniej 19 mandatów, a przy tym nie stanowiący okręgu obejmującego całości obszaru na którym przeprowadzone są dane wybory występował jedynie w wyborach od 2001 roku do Sejmu RP – okręg nr 19 Warszawa I obejmujący swym zasięgiem miasto stołeczne Warszawę, w którym początkowo (w latach 2001-2007) rozdysponowywano 19, a w wyborach w latach 2011 oraz 2015 – 20 mandatów.

Problemy związane ze strukturą okręgów wyborczych

• Sposób obliczenia liczby mandatów w okręgu (szczególnie kulejący w Polsce),
• Podmiot uprawniony do wnioskowania o zmiany oraz do ich uchwalanie,
• Depolitycyzacja procesu ustalania struktury okręgów wyborczych.

Formuł wyborcze

O ile największy wpływ na przełożenie zbioru indywidualnych postaw wyborczych na zbiór mandatów w całości ciała pochodzącego z wyborów (a w szczególności – przełożenie udziałów poszczególnych sił politycznych w pierwszym zbiorze na udziały w drugim) największe znaczenie ma struktura okręgów wyborczych, to podział mandatów w ramach okręgu zależy w największej mierze od zastosowania określonej formuły wyborczej. Przez formułę wyborczą rozumie się funkcję przekształcającą zbiór indywidualnych decyzji wyborczych jednostek w okręgu wyborczym na zbiór mandatów przydzielanych w obrębie tego okręgu.

Formuł wyborcze

• reprezentacji większościowej,
• reprezentacji proporcjonalnej.

Formuł wyborcze

Formuły wyborcze, ze względu na ich znaczenie dla funkcjonowanie całości systemu wyborczego, jak również fakt, że skupiają one zainteresowanie decydentów oraz opinii publicznej (szczególnie w przypadku proponowania lub podejmowania działań zmierzających do zmiany formuł w danym momencie wykorzystywanych), zwykle determinują nazwy całych systemów – stąd możemy spotkać się np. z określeniem system reprezentacji proporcjonalnej d’Hondta.

Formuł wyborcze

Historycznie pierwszymi wykorzystywanymi formułami były formuły większościowe, charakteryzujące się względną prostotą funkcjonowania. „Czystym” czy też „modelowym” przykładem funkcjonowania tej formuły jest formuła FPTP wymagająca zastosowania w jednomandatowych okręgach wyborczych. W takim przypadku mandat przydzielany jest temu kandydatowi, który uzyskał największą liczbę głosów w okręgu (większość względna). Oprócz warunku uzyskania najwyższego poparcia, część formuł większościowych stawia dodatkowe - wymogu uzyskania określonego poparcia (większości bezwzględnej lub wyrażonej jako odsetek głosujących/uprawnionych do głosowania) lub wymogu uczestnictwa w głosowaniu określonej części uprawnionych w okręgu (najczęściej 50%).

Formuł wyborcze

Jeśli dodatkowe warunki nie zostały spełnione, przeprowadzane jest głosowanie ponowne (tzw. II tura), w którym ogranicza się zbiór kandydatów wedle przyjętych kryteriów.

W powtórzonym głosowaniu zazwyczaj wystarcza uzyskanie większości względnej, choć występują również przypadki stawiania dodatkowych wymogów. Formuły większościowe znajdują również zastosowanie w wielomandatowych okręgach wyborczych – w tym wypadku warunkiem jest znalezienie się w podzbiorze n kandydatów z kolejnymi najwyższymi wynikami, gdzie n jest liczbą mandatów do obsadzenia w okręgu. Również i w tym wypadku mogą zostać postawione wymagania dodatkowe.

Formuł wyborcze

Proporcjonalne formuły wyborcze ukształtowały się historycznie później od większościowych, ponadto służyły początkowo nie do rozdysponowania mandatów w ramach okręgu wyborczego, a do rozdysponowania mandatów między okręgi wyborcze. Ich założeniem jest zapewnienie możliwie dokładnego odwzorowania udziału danego ugrupowania w zbiorze indywidualnych decyzji wyborczych w okręgu na udział w zbiorze mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w okręgu. Założenie to można uzupełnić następująco: zapewnienie możliwie dokładnego odwzorowania udziału danego ugrupowania, biorącego udział w podziale mandatów, w zbiorze indywidualnych decyzji wyborczych w okręgu na udział w zbiorze mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w okręgu.

Formuł wyborcze

Formuły wyborcze reprezentacji proporcjonalnej wykorzystują różne metody podziału mandatów, którym zawdzięczają również swoje nazwy. Metody podziału mandatów możemy podzielić na dwa typy: metod największych reszt (inaczej: metod kwotowych, metod z ilorazem a priori) oraz metod największych średnich (inaczej: metod największych liczb, metod z ilorazem a posteriori).

Formuł wyborcze

Wspólną cechą metod kwotowych reszt jest oparcie ich na tzw. Ilorazach wyborczych. Ilorazy wyborcze przyjmują różne, choć zbliżone do siebie, formy, zaś najprostszym jest V/S (iloraz prosty Hare’a lub prosta norma reprezentacji), otrzymywany przez podzielenie liczby ważnie oddanych głosów (V) przez mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w okręgu (S). Dzięki modyfikowaniu prostej nory reprezentacji można uzyskać kolejne metody podziału mandatów, a przez to – kolejne formuły wyborcze. Kolejne modyfikacje ilorazu przez sztuczne zwiększanie jego mianownika (dodawanie do niego mandatów fikcyjnych) mogą być korzystne dla ugrupowania o największym poparciu, gdyż ułatwiają zdobycie przynajmniej połowy (lub - analogicznie – większości) mandatów w okręgu.

Przykład wpływu modyfikacji prostej normy reprezentacji na możliwość zdobycia przynajmniej połowy mandatów w okręgu przez jedno ugrupowanie

Metody kwotowe

zwiększenie mianownika w wyrażeniu V/S jest korzystne dla najsilniejszych ugrupowań. W obu przypadkach zwiększenie mianownika spowodowało zwiększenie udziału najsilniejszego ugrupowania w zbiorze mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w okręgu, przy czym odbyło się to w pierwszym przypadku kosztem drugiego najsilniejszego ugrupowania, w drugim natomiast – kosztem najsłabszego. Co więcej, w drugim z przedstawionych przykładów, zwiększenie wartości mianownika umożliwiło najsilniejszemu ugrupowaniu uzyskanie połowy mandatów mimo uzyskania jedynie 46% głosów w okręgu.

Metody kwotowe

Procedury wykorzystywane w trakcie rozdzielania mandatów za pomocą metod największych reszt są względnie proste. Na pierwszym etapie liczby głosów zdobytych w okręgu przez poszczególne ugrupowania (vi) zostają podzielone przez przyjęty iloraz wyborczy. Uzyskane w ten sposób wyniki przyjmują postać Xi,Yi, gdzie Xi jest częścią całkowitą wyniku działania, natomiast Yi stanowi jego część ułamkową. Poszczególnym ugrupowaniom przydziela się (w pierwszym etapie) mandaty w liczbie równej Xi. Pomijając przypadki skrajne, po dokonaniu takiego podziału pozostają mandaty nie przydzielone żadnemu ugrupowaniu.

Metody kwotowe

W drugim etapie mandaty, które dotąd nie zostały rozdzielone przyporządkowuje się ugrupowaniom, dla których część Yi wyniku dzielenia liczby uzyskanych w okręgu głosów przez zastosowany iloraz wyborczy są najwyższe (czyli ugrupowaniom, dla których reszty powstałe w wyniku przeprowadzonego dzielenia są najwyższe – stąd też nazwa).

Metody kwotowe

Metodą kwotową zastosowaną w warunkach polskich jest metoda Hare’a-Niemeyera, wykorzystująca iloraz prosty Hare’a i dostosowana do rozdziału mandatów między listy kandydatów. Została ona wykorzystana w wyborach do Sejmu RP w roku 1991.

Metody kwotowe

1. Ustalenie liczby mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w okręgu S oraz liczbie ważnie oddanych głosów V,

2. Ustalenie wartości kwoty właściwej dla danej metody (w tym wypadku V/S),

3. Ustalenie liczby mandatów, które powinna otrzymać każda z list - wielokrotności kwoty zawierającej się w liczbie głosów uzyskanych przez (listy) danego ugrupowania: si=vi * S/V = Xi,Yi,

4. Przydzielenie każdemu ugrupowaniu (liście) mandatów w liczbie równej części całkowitej wyrażenia Xi,Yi,

(5). Jeżeli rozdysponowane zostały wszystkie mandaty - koniec procedury.

Metody kwotowe

5. Ustalenie wartości Y=S-X gdzie X jest sumą wszystkich Xi (a Y jest sumą wszystkich Yi),

6. Przydzielenie dodatkowych mandatów Y listom, których części ułamkowe wyrażeń Xi,Yi są najwyższe.

Metody kwotowe

Metoda Hare’a-Niemeyera może skutkować rozdziałem mandatów korzystniejszym dla małych ugrupowań niż np. metoda d’Hondta. Metody kwotowe są uznawane za umożliwiające uzyskanie dość dokładnego odwzorowania proporcji głosów w proporcji mandatów, są jednak narażone na szereg anomalii. Ponadto, w skrajnym przypadku może dojść do sytuacji, w której bezwzględna większość głosów nie gwarantuje bezwzględnej większości mandatów w okręgu.

Metody kwotowe

Metody kwotowe

Anomalie mogące występować w przypadku zastosowania metody największych reszt są określane mianem paradoksów. Najczęściej przywołuje się trzy z nich:

1. Paradoks Alabamy,

2. Paradoks populacji,

3. Paradoks nowego stanu.

Metody kwotowe

Paradoks Alabamy występuje w sytuacji, gdy przy niezmienionym zbiorze indywidualnych decyzji wyborczych, a co za tym idzie – udziałów poszczególnych ugrupowań w tym zbiorze – a przy zwiększeniu liczby mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w okręgu, danemu ugrupowaniu zostaje przyznane mniej mandatów niż poprzednio.

Przykład wystąpienia paradoksu Alabamy w praktyce.

Metody kwotowe

Paradoks populacji ma miejsce w momencie, gdy wzrost początkowej liczby głosujących prowadzi do przydzielenia danemu ugrupowaniu (przy stałej liczbie głosów) liczby mandatów mniejszej niż w przypadku gdyby liczba głosujących nie wzrosła, podczas gdy równolegle inne ugrupowanie, dla którego liczba uzyskanych głosów uległa zmniejszeniu, uzyskuje więcej mandatów niż przed zmianą

Metody kwotowe

Paradoks nowego stanu ma miejsce w momencie, gdy przy niezmienionej liczbie głosów oddanych na poszczególne ugrupowania i stałej liczbie mandatów, po dopuszczeniu do udziału w podziale mandatów dodatkowego ugrupowania, udział któregoś z ugrupowań już wcześniej dopuszczonych do udziału w podziale mandatów w zbiorze mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w okręgu ulegnie zwiększeniu.

Metody dzielnikowe

Metody największych średnich, zwane również metodami największych dzielników, wykorzystują metody oparte na uszeregowaniu kolejnych ilorazów powstałych przez podzielenie liczby głosów uzyskanych przez poszczególne ugrupowania w okręgu przez kolejne dzielniki właściwe dla danej metody.

Metody dzielnikowe

Najprostszą z nich, a przy tym jedną z najpowszechniej wykorzystywanych w świecie demokratycznym jest metoda d’Hondta. Metoda ta wykorzystuje procedurę zgodnie z którą kolejnymi dzielnikami stosowanymi do obliczenia ilorazów przypisanych danym ugrupowaniom są kolejne liczby naturalne z pominięciem zera (1, 2, 3, 4, 5, 6…). Liczebność zbioru kolejnych dzielników nie jest możliwa do ustalenia bez znajomości wielkości udziałów poszczególnych ugrupowań w zbiorze głosów ważnych, nigdy jednak nie jest ona większa od liczby mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w okręgu wyborczym.

Metody dzielnikowe

Z powstałego szeregu ilorazów wybiera się najwyższe wartości w ilości równej liczbie przydzielanych mandatów, a udział ilorazów przypisanych danemu ugrupowaniu w powstałym zbiorze oznacza liczbę mandatów uzyskanych przez dane ugrupowanie.

Metody dzielnikowe

Wśród metod największych dzielników stosowane są również inne metody wyborcze. Najpopularniejszymi, obok metody d’Hondta są metoda Sainte-Laguë oraz różne jej modyfikacje (tworzące podzbiór zmodyfikowanych metod Sainte-Laguë). Są to również jedyne metody największych dzielników stosowane, poza metodą d’Hondta, w systemach wyborczych III RP. W swojej klasycznej postaci metoda Sainte-Laguë posługuje się zbiorem dzielników, które stanowią kolejne liczby naturalne nieparzyste (1, 3, 5, 7, 9…). Jej modyfikacje polegają natomiast na zmianie pierwszego dzielnika (1) przez przypisanie mu innej wartości.

Metody dzielnikowe

W polskiej praktyce wykorzystywano zmodyfikowaną metodę Sainte-Laguë z pierwszym dzielnikiem wynoszącym 1,4.

Oznacza to, że ciąg dzielników przyjmuje postać: (1,4; 3, 5, 7, 9…). Może być on również zapisany w inny sposób: DivZ = (10z-5)/7 (Z>1) -> (1; 2,14; 3,57; 5, 6;43…). Proporcje wartości kolejnych następujących po sobie dzielników oraz poszczególnych kolejnych do pierwszego dzielnika są bardzo bliskie tym wynikającym z powyżej przedstawionego zapisu.

Metody dzielnikowe

Metoda Sainte-Laguë w klasycznej postaci została zastosowana w Polsce w wyborach do rad gmin w latach 1990 oraz 1994, natomiast w wersji zmodyfikowanej (w przedstawionej postaci) – w wyborach do Sejmu RP w roku 1991 w odniesieniu do podziału mandatów między listy ogólnopolskie poszczególnych ugrupowań oraz w roku 2001 w odniesieniu do rozdysponowania wszystkich mandatów w okręgach (dodatkowy poziom dystrybucji mandatów nie był już wtedy stosowany).

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Stosowanie poszczególnych metod, a co za tym idzie i formuł, wyborczych jest, jak już wcześniej wspomniano, czynnikiem decydującym o proporcjonalności podziału mandatów w okręgu, a pośrednio – proporcjonalności podziału mandatów w skali całego ciała pochodzącego z danych wyborów.

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Najbardziej przejrzystym sposobem przedstawienia logiki i efektów funkcjonowania poszczególnych metod wyborczych jest określenie, w pierwszej kolejności, ogólnych różnic między metodami kwotowymi i dzielnikowymi oraz różnic między poszczególnymi metodami dzielnikowymi, a następnie praktycznych efektów ich zastosowania w okręgach o różnej wielkości oraz wskazanie jak inne elementy systemu wyborczego wpływają na efekt funkcjonowania metod wyborczych.

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Podstawową kwestią odróżniającą logikę i efekty zastosowania metod kwotowych od dzielnikowych jest ich zależność od poszczególnych parametrów wyniku głosowania. W najbardziej ogólnym ujęciu – wynik zastosowania obu grup metod w konkretnym okręgu wyborczym, w którym obsadzana jest konkretna liczba mandatów, jest zależny od innych elementów wyniku głosowania w danym okręgu. Dla metod kwotowych, szczególnie z punktu widzenia ugrupowań osiągających większe od minimalnego poparcie wyborcze, najistotniejszy jest udział głosów oddanych na daną listę wyborczą w zbiorze głosów oddanych w okręgu. Znacznie mniejsze znaczenie mają w tym wypadku proporcje liczby głosów względem poszczególnych innych list.

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Niezależnie od zastosowanego ilorazu wyborczego, dla każdej listy w okręgu wyznaczony zostaje iloraz przyjmujący wspomnianą wcześniej formę Xi,Yi (gdzie Xi jest częścią całkowitą, zaś Yi resztą z dzielenia przeprowadzonego dla wyniku listy i). Zgodnie z logiką funkcjonowania metod kwotowych, udział w zbiorze mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w danym okręgu może być równy Xi lub Xi+1, zależnie od tego, czy reszta Yi znajdzie się w zbiorze kolejnych największych reszt o liczbie elementów równej liczbie mandatów pozostających do obsadzenia po rozdziale dokonanym na podstawie części całkowitych ilorazów Xi.

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

W tym przypadku stosunek udziału głosów oddanych na listę do udziału głosów oddanych na inne partie ma znaczenie drugorzędne – rozpatrywany jest jedynie stosunek reszt i to dopiero przy podziale mandatów w drugim kroku. Inaczej logika systemu wygląda z punktu widzenia ugrupowań, których listy nie uzyskują mandatów na etapie ich rozdziału ze względu na wysokość części całkowitych ilorazów Xi,Yi, czyli ugrupowań mogących liczyć wyłącznie na uzyskanie mandatu na etapie rozdziału mandatów z uwzględnieniem wysokości reszt Yi.

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Na możliwość uzyskania mandatu przez takie formacje wpływa szereg czynników: wielkość okręgu (tak jak w przypadku innych proporcjonalnych metod wyborczych, wraz ze zwiększeniem okręgu wzrasta prawdopodobieństwo uzyskania mandatu przez ugrupowania o względnie niskim poparciu), jak i liczba ugrupowań biorących udział w wyborach i uzyskujących przynajmniej minimalne poparcie oraz idące za tym rozbicie głosów.

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Przy zastosowaniu metod kwotowych, zwiększenie liczby ugrupowań, których głosy brane są pod uwagę przy podziale mandatów (zastrzeżenie to ma znaczenie ze względu na możliwość stosowania ustawowych progów wyborczych) co do zasady wpływa na zmniejszenie udziału, w ogólnym zbiorze mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w okręgu, podzbioru mandatów rozdysponowanych ze względu na części całkowite ilorazów. Tym samym zwiększa się pula mandatów obsadzanych ze względu na wysokość reszt, a należy pamiętać, że każdemu ugrupowaniu może być przypisany nie więcej niż jeden taki mandat (wynika to ze wspomnianego założenia, że liczba mandatów uzyskanych przez listę i należy do zbioru {Xi, Xi+1}).

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Efekt przeciwny, w postaci zmniejszenia prawdopodobieństwa uzyskania mandatu przez ugrupowania o niższym poparciu może być za to uzyskany w wyniku działań zmniejszających liczbę list, których biorą udział w podziale mandatów (przez wprowadzenie progów wyborczych), co działa w tym przypadku dwustopniowo: po pierwsze – przez zmniejszenie liczby ilorazów Xi,Yi powodujące, że suma wartości reszt obniża się, po drugie – przez obniżenie wartości ilorazu S/V (zmniejszenie wartości mianownika), co zwiększa prawdopodobieństwo przekroczenia kolejnej liczby naturalnej przez poszczególne wartości Xi,Yi, co oczywiście zmniejsza liczbę mandatów do podziału w drugim kroku.

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Co warto zaznaczyć – dla metody Hare’a-Niemeyera suma reszt Yi właściwych dla wszystkich list biorących udział w podziale mandatów jest równa Y=S-X, gdzie S jest liczbą mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w okręgu, zaś X jest sumą części całkowitych ilorazów Xi,Yi obliczonych dla list okręgowych biorących udział w podziale mandatów w okręgu. Pozwala to zrozumieć, w jaki sposób ta metoda może być najkorzystniejsza z punktu widzenia ugrupowań o relatywnie niskim poparciu. Dla uzyskania mandatu wystarcza im znalezienie się w zbiorze Y ugrupowań, których list części ułamkowe ilorazów są najwyższe. Pozwala to na zdobycie mandatu nawet przy niewielkim poparciu. Prowadzi to do kolejnej konsekwencji – możliwości pojawienia się rażących nierówności w sile głosu w obrębie okręgu.

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Różnica siły głosu między głosami najsilniejszymi i słabszymi w wyborach do Sejmu RP w 1991 roku z zastosowaniem metody Hare’a-Niemeyera

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Problemem są również wspomniane wcześniej paradoksy, w tym wyjątkowa wrażliwość na ewentualne progi wyborcze. W praktyce, metody kwotowe stosuje się raczej bez progów ustawowych (a swoją drogą - głównie do rozdziału mandatów między okręgi nie między ugrupowania).

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Podstawową różnicą między metodami dzielnikowymi a kwotowymi jest ich wrażliwość na odmienne parametry wyniku wyborczego (rozkładu głosów). O ile logika metod kwotowych sprawiała, że udział w zbiorze manatów przeznaczonych do rozdziału w okręgu właściwy dla listy i zależny był od proporcji vi/V (względnie vwi/Vw w przypadku zastosowania progów ustawowych), to bezpośrednia zależność tego typu nie występuje w metodach dzielnikowych. Liczba mandatów, które może uzyskać dana lista nie jest zbiorem obustronnie ograniczonym, zależnym od udziału w ogólnej puli głosów.

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Udział w zbiorze mandatów jest natomiast zależny od proporcji między liczbą głosów uzyskanych przez daną listę, a uzyskanymi przez poszczególne inne listy (vi/vj, vi/vk, vi/vl…). Oznacza to, że możliwa jest sytuacja nadreprezentacji poszczególnych list w udziałach w zbiorze mandatów rozdzielanych w okręgu.

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Przykład dla okręgu S=6

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

W przedstawionym przykładzie, lista A uzyskała wszystkie 6 mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w danym okręgu, mimo zdobycia nieznacznie powyżej połowy głosów. Granica 50% nie ma w tym wypadku znaczenia, gdyż można przytoczyć przykład, w którym lista uzyskująca znacznie niższe poparcie zdobywa wszystkie mandaty – jedynym warunkiem, który musi zostać spełniony jest DivSi > {Div1j, Div1k, Div1l,…}, gdzie Div1i, Div2i, Div3i… DivSi oznaczają kolejne ilorazy powstałe przez podzielenie liczby głosów oddanych na daną i-tą listę przez kolejne, właściwe dla danej metody dzielniki (w przedstawionym przykładzie – wykorzystującym metodę d’Hondta są to kolejne liczby naturalne z pominięciem zera: 1, 2, 3, 4,…) a S jest liczbą mandatów przeznaczonych do rozdziału w okręgu.

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

W porównaniu z metodami kwotowymi widać wyraźnie, że w wypadku metod dzielnikowych nie można wskazać jednoznacznego górnego ograniczenia liczby mandatów możliwych do uzyskania w danym okręgu w odniesieniu do uzyskanego poparcia względem wszystkich ważnie oddanych głosów (względnie głosów biorących udział w podziale mandatów). Równocześnie nie ma możliwości (*), aby dany komitet uzyskał mniejszą liczbę mandatów niż część całkowita Xi wyrażenia Xi,Yi będącego wynikiem działania vi * S/V, jest więc możliwe ustalenie zbioru wartości, które może przyjmować udział danej listy w zbiorze mandatów przeznaczonych do rozdzielenia w okręgu. Zbiór ten przyjmuje postać {Xi, Xi+1, Xi+2…, S}.

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

W rzeczywistości, poszczególne wartości jesteśmy w stanie określić jeszcze dokładniej.

Charakterystyczne dla metody d'Hondta jest to, że koszt każdego kolejnego mandatu jest identyczny (w przeciwieństwie np. do S-L). Możemy zatem stwierdzić, że w każdym przypadku si >= Xi gdzie Xi jest częścią całkowitą wyrażenia vi*S/V, ale nawet możemy zastosować w tym miejscu: vi*(S+1)/V. Wynik nowego równania będzie oczywiści nie mniejszy niż wcześniejszego. Należy jednak poczynić pewne zastrzeżenie: ta reguła nie sprawdzi się w wypadku, gdy wszystkie listy uzyskają liczbę głosów będącą wielokrotnością V/(S+1).

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

W rzeczywistości, poszczególne wartości jesteśmy w stanie określić jeszcze dokładniej.

W wypadku S-L i innych metod, w których koszt każdego kolejnego mandatu jest coraz wyższy, pojawiają się większe problemy. Są to metody tzw. nie trzymające się kwoty, co oznacza, że uzyskana liczba mandatu może być niższa niż Xi (z zastosowaniem nowego a nawet starego wzoru). W wypadku tej metody minimalna liczba mandatów jest równa:

si(min)=([vi*S/V] + 1) / (2 - [vi/V]).

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Na szczęście, mądrzejsi ode mnie wzięli się za obliczenie, jakie jest ryzyko, że metoda S-L nie będzie trzymała kwoty. I np. w wyborach w Stanach Zjednoczonych przy podziale mandatów w Izbie Reprezentantów między stany to ryzyko wynosi 1:1600.

Można zatem stosować założenie, że liczba mandatów przy metodzie S-L z dużym prawdopodobieństwem będzie zawierać się w zbiorze {Xi, ..., S}.

Ryzyko pomyłki jest tym mniejsze im mniejsza jest liczba list (względnie - liczba list biorących udział w podziale mandatów).

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Wcześniej powiedzieliśmy, że metody kwotowe na przykładzie H-N mogą powodować bardzo wysokie różnice w sile głosu w okręgu. Jak zatem będzie to wyglądało w wypadku metod dzielnikowych?

Konsekwencje stosowania poszczególych metod

Różnica w sile głosów będzie z zasady niższa przy wykorzystaniu najpopularniejszych metod dzielnikowych niż w wypadku metod kwotowych.

Może za to zmienić się kierunek nierówności - szczególnie w wypadku metody d'H należy spodziewać się korzyści dla ugrupowania silniejszego.

Ponadto, w wypadku metod dzielnikowych jesteśmy w stanie wskazać maksymalne możliwe poziomy nierówności.

Pomijając reguły rozstrzygania remisów, wynoszą one: dla d'H 200%, dla S-L 300%, dla S-L z pierwszym dzielnikiem 1,4 nieznacznie powyżej 214%.

Progi wyborcze

1. Progi naturalne

• Nominalny próg naturalny
• Próg wyłączenia
• Realny próg naturalny
• Próg włączenia

2. Progi ustawowe

Progi naturalne

Przez naturalny próg nominalny (TN) należy rozumieć taki najmniejszy możliwy udział głosów na daną listę (lub danego kandydata) w zbiorze ważnie oddanych głosów w okręgu, którego przekroczenie gwarantuje uzyskanie przez tą listę (lub przez kandydata) przynajmniej jednego mandatu (względnie – nie mniej niż określoną liczbę mandatów) przy znanej wielkości okręgu wyborczego oraz stosowanej formule wyborczej, niezależnie od rozkładu głosów w danym okręgu.

Progi naturalne

Koncepcja tego rodzaju progu jest bardzo bliska progowi wykluczenia (TE – Treshold of exclusion) stanowiącego miarę „przyjazności dla mniejszości” danego systemu wyborczego. Jednakże, w odróżnieniu od postulowanej koncepcji, „próg wykluczenia” zakłada świadome działanie wyborców, informując o minimalnej liczebności grupy wyborców, którzy – stosując właściwą strategię – są w stanie uzyskać pożądany wynik w postaci uzyskania przynajmniej jednego mandatu przez preferowanego przez nich kandydata (popieraną przez nich listę). W przeciwieństwie do niego, nominalny próg naturalny nie zakłada celowości działań wyborców ani też przyjęcia przez nich strategii. Względnie - zakłada się przyjęcie strategii najmniej korzystnej z punktu widzenia ugrupowania politycznego.

Progi naturalne

Wartość obu progów niesie więc za sobą różne informacje, mimo faktu, że w większości przypadków ich wysokość będzie identyczna. Różnica występuje w sytuacji, w której wyborcy, przyjmując najkorzystniejszą dla siebie strategię, mają większe możliwości, niż podmioty wystawiające kandydatów, w doborze zastosowanych narzędzi. Z taką sytuacją mamy miejsce w wypadku formuły większościowej Limitet Vote, zgodnie z którą głosowanie odbywa się w okręgach wielomandatowych, a każdy z wyborców posiada liczbę głosów większą niż 1, ale mniejszą niż liczba mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w okręgu, nie może jednak głosów kumulować. Próg wykluczenia będzie wynosił G/(S+G), natomiast nominalny próg naturalny G/S+1. Wynika to z możliwości zastosowania przez wyborców strategii, w której każdy z nich oddaje tylko 1 głos z kilku do których ma prawo.

Progi naturalne

Rozumienie realnego progu naturalnego (TR) będzie częściowo odmienne. Należy go rozumieć jako taki najmniejszy możliwy udział głosów na daną listę (lub danego kandydata) w zbiorze ważnie oddanych głosów w okręgu, którego przekroczenie pozwala założyć, że dana lista (lub kandydat) uzyska przynajmniej jeden mandat (względnie – nie mniej niż określoną liczbę mandatów).

Progi naturalne - próg rzeczywisty

Próg rzeczywisty wyznacza się dla znanej wielkości okręgu wyborczego oraz stosowanej formuły wyborczej, biorąc pod uwagę rzeczywisty (niedoskonały) rozkład głosów między listy (lub kandydatów), dyskretny charakter mandatów oraz czynniki takie jak: przewidywana liczba list biorących udział w podziale mandatów w okręgu, przewidywany odsetek głosów oddanych w okręgu na listy (kandydatów) nie biorących udziału w podziale mandatów, przewidywany odsetek głosów oddanych w okręgu na ugrupowania o śladowym poparciu – biorące formalnie udział w podziale mandatów, lecz nie mające realnej szansy na ich uzyskanie i inne, przy czym zaistnienie oraz istotność tych czynników jest zależne od elementów konkretnego systemu wyborczego.

Progi naturalne - próg rzeczywisty

O ile wysokość nominalnego progu naturalnego jest wartością jednoznaczną i może zostać dokładnie obliczony, realny próg naturalny jest informacją obciążoną każdorazowo ryzykiem błędu. W warunkach praktycznych, szczególnie przy planowaniu działań z zakresu inżynierii wyborczej, realny próg wyborczy ma jednak większe znaczenie, gdyż w większym stopniu jego wysokość (oraz prawidłowe jego oszacowanie) wpływa na efektywność przyjętych rozwiązań dla realizacji celu założonego przez decydenta politycznego.

Progi naturalne - próg rzeczywisty

Różnicę między nominalnym a realnym progiem wyborczym można również wyjaśnić posługując się przykładem z praktyki funkcjonowania różnych organizacji w procesie wyborczym: wyobraźmy sobie sytuację, w której przedstawiciel organu decyzyjnego organizacji zamierzającej wystawić kandydatów w wyborach do danego ciała kolegialnego zadaje pytanie: „jakie poparcie listy (kandydaci) wystawieni przez naszą organizację w każdym okręgu powinni zdobyć, abyśmy w każdym z okręgów uzyskali przynajmniej jeden mandat?”. Próbując udzielić odpowiedzi na tak postawione pytanie, niezbędne jest posiadanie wiedzy o wielkości okręgów wyborczych oraz o stosowanej formule wyborczej.

Progi naturalne - próg rzeczywisty

Posiadając te dane można udzielić właściwej informacji w postaci nominalnego progu naturalnego. Przykładowo, w wypadku wyborów przeprowadzonych wedle formuły reprezentacji proporcjonalnej z wykorzystaniem metody d’Hondta w okręgach 5-io mandatowych, wysokość minimalnego poparcia, jakie listy wystawione przez daną organizację muszą zdobyć w każdym okręgu, aby mieć pewność uzyskania w nim mandatu (nominalny próg naturalny) wynosi 16,667%. Informacja ta jest na pewno istotna, jednak może okazać się niewystarczająca. Praktyka wskazuje, że mandat w okręgach 5-io mandatowych można uzyskać również uzyskując poparcie na poziomie 13,10%, 13,79% czy 13,93% głosów ważnych w okręgu, co stanowi odpowiednio 78,62% 82,72% oraz 83,57% wartości nominalnego progu naturalnego.

Progi naturalne - próg naturalny dla kolejnych mandatów.

Jest zależny od konkretnych metod wyborczych.

TNd’H(Si)=Si/(S+1)
TNS-L(Si)= (2Si-1)/(S+Si)
TNzm.S-L(Si)= (2*Si-1)/[(2*S1-1)+((S-Si+1)*1,4)] Si>1
TNH-N(Si)=[Si(S-(Si-1))+(Si-1)]/[S(S-Si+2)]

Progi naturalne - próg naturalny dla kolejnych mandatów.

Wartości nominalnego progu naturalnego dla pierwszego mandatu w S-mandatowym okręgu, w którym do udziału w podziale mandatów jest dopuszczonych L list w zależności od zastosowanej metody wyborczej:

Progi naturalne - próg włączenia.

Próg włączenia inaczej określany progiem reprezentacji (threshold of inclusion, representation) TI. Uzyskanie liczby głosów mniejszej niż TI uniemożliwia, nawet przy najkorzystniejszym możliwym rozkładzie głosów, uzyskanie choćby jednego mandatu

Progi naturalne - próg włączenia.

Próg włączenia inaczej określany progiem reprezentacji (threshold of inclusion, representation) TI. Uzyskanie liczby głosów mniejszej niż TI uniemożliwia, nawet przy najkorzystniejszym możliwym rozkładzie głosów, uzyskanie choćby jednego mandatu

Progi naturalne - próg włączenia.

Pamiętać należy, że powyższe zestawienie odnosi się do głosów biorących udział w podziale mandatów. O ile w wypadku formuł większościowych nie powoduje to różnicy (wszystkie głosy biorą udział), to w wypadku formuł wykorzystujących metody reprezentacji proporcjonalnej, to zastrzeżenie jest istotniejsze – szczególnie w wypadku zastosowania progów zaporowych.

Progi naturalne - próg włączenia.

Przedstawione wartości nominalnego progu naturalnego oraz progu włączenia mogą być traktowane jako punkty graniczne na osi określającej prawdopodobieństwo uzyskania mandatu – w momencie gdy vi=TI prawdopodobieństwo to wynosi minimalnie powyżej 0% (dla vi=TI – 1 głos jest równe 0), natomiast dla vi=TN 100%. Prawdopodobieństwo zyskania mandatu będzie wzrastać wraz z oddalaniem się vi od TI, jednak jego dokładniejsze określenie jest utrudnione ze względu na jego wrażliwość na konkretny rozkład głosów w okręgu, a szczególnie takie jego elementy jak liczba głosów oddanych na listy, które nie przekroczyły TI.

Progi naturalne - próg włączenia.

Poszukując wartości mogącej stanowić istotną informację, R. Taagepera, opierając się na wcześniejszych badaniach A. Lijpharta, zaproponował wartość progu średniego, względnie nazywanego efektywnym (mean threshold, effective threshold, przy czym ta ostatnia nazwa zdaje się bardziej oddawać jego istotę). Zgodnie z jego propozycją, wartość progu efektywnego TM wynosi w przybliżeniu 0,75 / (S+1), co odpowiada wartości wskazanej przez M. Pierzgalskiego, której praktyczne skutki zastosowania zostały omówione wcześniej.

Progi naturalne - próg włączenia.

Próg efektywny należy rozumieć jako punkt, w którym szansa na uzyskanie mandatu wynosi 50%. Logiczną konsekwencją tego stanu jest, że przekroczenie TM powoduje, że szansa na uzyskanie mandatu jest (statystycznie) wyższa od szansy na jego nieuzyskanie. Stosowanie tego progu w praktyce jest przydatne, jednak jego użyteczność jest ograniczona.

Progi ustawowe

Oprócz progów naturalnych wynikających ze struktury wyborczych oraz przyjętej metody wyborczej, w danym systemie wyborczym funkcjonować mogą tzw. progi zaporowe (inaczej nazywane ustawowymi). W przeciwieństwie do progów naturalnych, wysokość progów zaporowych, a w konsekwencji ich wpływ na dystrybucję mandatów, zależny jest bezpośrednio od decyzji politycznej (w wypadku progów naturalnych można wskazać podobną zależność, jednakże ma ona charakter pośredni).

Progi ustawowe

Przez próg zaporowy rozumie się taką normę prawną, która uzależnia dopuszczenie do udziału w podziale mandatów (w ogóle lub na danym poziomie ich alokacji) od uzyskania określonego poparcia lub spełnienia innych kryteriów. Wymagane poparcie, najczęściej wyrażone jako minimalny odsetek ważnie oddanych głosów, może zostać określone w odniesieniu do każdego okręgu lub w odniesieniu całego obszaru na którym przeprowadzane są wybory, co będzie niosło za sobą różne konsekwencje.

Progi ustawowe

Inne kryteria mogą dotyczyć systemów wykorzystujących różne poziomy alokacji mandatów – w ich wypadku udział w podziale mandatów na danym (wyższym) poziomie może być uzależniony nie tylko od uzyskania określonego poparcia (wyrażanego przez minimalny odsetek ważnie oddanych głosów), ale też przez liczbę mandatów uzyskanych na innym (niższym) poziomie alokacji.

Progi ustawowe

Duże znaczenie ma odniesienie progów zaporowych do całego obszaru, na którym przeprowadzane są wybory (z taką sytuacją mieliśmy i mamy do czynienia w Polsce w wyborach do Sejmu RP od roku 1993) lub do poziomu każdego okręgu wyborczego z osobna (czego modelowym przykładem są wybory parlamentarne w Hiszpanii). O ile w obu przypadkach celem zastosowania progów zaporowych jest eliminacja z udziału w podziale mandatów ugrupowań o niskim poparciu, w tym ugrupowań skrajnych, a co za tym idzie – wzmocnienie tendencji dośrodkowych systemu oraz stabilności wyłonionych ciał (w tych akurat przypadkach – izb niższych parlamentów), to będzie działo się to w różny sposób.

Progi ustawowe

O ile w obu przypadkach ugrupowanie o niskim poparciu - poniżej lub nieznacznie powyżej poziomu progu zaporowego, a przy tym poparcie to jest równomiernie rozłożone w skali całego ciała pochodzącego z wyborów, zostanie wyeliminowane z udziału w podziale mandatów, to w wypadku, gdy wyborcy danego ugrupowania nie są rozproszeni równomiernie, ale można wskazać ich skupiska – prawdopodobnie zostanie wyeliminowane z udziału w podziale mandatów wyłącznie w wypadku progu na poziomie całościowym, natomiast próg zaporowy na poziomie okręgów może w kilku przypadkach przekroczyć.

Progi ustawowe

W wypadku Hiszpanii próg 3% na poziomie okręgów nie wpływa na szanse ugrupowań regionalnych na dostanie się do parlamentu – w „swoich” okręgach przekraczają go bez problemu. Jest on zresztą najczęściej niższy niż odpowiednie progi naturalne. Stosowanie progów zaporowych na poziomie okręgu służyć może właśnie dopuszczeniu do udziału w danym elemencie życia politycznego (w tym wypadku aktywności na płaszczyźnie parlamentarnej) reprezentantów ugrupowań regionalnych, co może mieć szczególne znaczenie w państwach zróżnicowanych etnicznie i kulturowo.

Progi ustawowe

Progi zaporowe różnicuje również ich jednorodność lub stopniowalność. Ta ostatnia jest uznawana za innowację wprowadzoną w Europie Środkowej i Wschodniej w trakcie transformacji systemowej przeprowadzanej w ostatniej dekadzie XX wieku.

Progi ustawowe

Jednorodność oznacza w tym miejscu stosowanie identycznych progów wyborczych dla każdego uczestnika wyborów bez względu na formułę komitetu lub innego ciała wystawiającego kandydatów, natomiast stopniowalność oznacza zróżnicowanie poziomu progu zaporowego ze względu na charakter podmiotu zgłaszającego kandydatów, zgodnie z założeniem, że podmioty będące koalicjami (porozumieniami) dwóch lub większej liczby ugrupowań powołanymi w celu przekroczenia progu ustawowego, co byłoby niemożliwe (lub mało prawdopodobne) w wypadku gdyby każdy z tych podmiotów startował oddzielnie, zostają zobowiązane do przekroczenia wyższego progu zaporowego.

Progi ustawowe

Przykładem zastosowania stopniowalnego progu zaporowego są:

1. wybory do Sejmu RP od roku 1993:

poziomie 5% dla komitetów partii politycznych (KW) i komitetów wyborców (KWW) oraz wyższym – 8% - dla komitetów koalicji partii politycznych (KKW) dla udziału w podziale mandatów w okręgach (w wyborach w latach 1993 oraz 1997 funkcjonował ponadto ogólnokrajowy poziom dystrybucji mandatów z odrębnymi progami). Co istotne, każdorazowo mowa o formalnej postaci komitetu – nie istnieją zapisy uniemożliwiające np. start kandydatów niezrzeszonych z list komitetu partii politycznej czy też start kandydatów reprezentujących kilka ugrupowań listy jednego z nich.

Progi ustawowe

Przykładem zastosowania stopniowalnego progu zaporowego są:

1. wybory węgierskiego Zgromadzenia Narodowego:

Od nowelizacji ordynacji wyborczej w roku 2012, do udziału w podziale mandatów na poziomie ogólnopaństwowym (93 mandaty, oprócz nich 106 mandatów jest rozdysponowanych w JOW-ach wedle formuły większości względnej) są uprawnione listy partii politycznych, które przekroczyły 5% ważnie oddanych głosów, natomiast w przypadku zgłoszenia wspólnych list przez większą liczbę ugrupowań wysokość progu ten ulega podwyższeniu – do 10% w wypadku wspólnej listy dwóch ugrupowań oraz 15% w wypadku 3 lub większej liczby ugrupowań.

Progi ustawowe

Poziom deformacji wynikającej z zastosowania progów zaporowych może być bardzo różny. W sytuacji, gdy jego wysokość nie przekracza poziomu efektywnego progu naturalnego w okręgach, skutki jego zastosowania powinny być ograniczone, przynajmniej z punktu widzenia ugrupowań o podobnym poparciu na całym obszarze, na którym przeprowadzane są wybory. Jeśli natomiast wartość progu zaporowego zostałaby określona na poziomie okręgu wyborczego oraz byłaby ona niższa od wysokości progu włączenia, funkcjonowanie takiego progu zaporowego nie miałoby faktycznego wpływu na rozdział mandatów.

Progi ustawowe

Z drugiej strony – jeśli wysokość progu zaporowego jest wyższa niż poziom nominalnego progu naturalnego w okręgu, można oczekiwać, że efekt deformacyjny spowodowany przez ten próg będzie wysoki. Należy przy tym pamiętać, że w praktyce wybory proporcjonalne przeprowadza się najczęściej w okręgach o różnej wielkości, w których wysokości progów naturalnych są, siłą rzeczy, zróżnicowane.

Progi ustawowe

Stosowanie progów zaporowych, niezależnie od ich odniesienia do całości obszaru wyborczego lub do poszczególnych okręgów wyborczych, wywołuje dwojakie konsekwencje:

1. wpływają one na mechanizm rozdziału mandatów między poszczególne ugrupowania przez ewentualną eliminację części ugrupowań i zaprezentowanych przez nie list, (efekt mechaniczny).

2. Drugi efekt (czy też drugi zbiór efektów) odnosi się do postaw wyborców wobec możliwej perspektywy nieosiągnięcia wymaganego prawnie poparcia przez ugrupowania, na które potencjalnie planowaliby oddać swój głos  (efekt psychologicznym)

Progi ustawowe

Ugrupowanie stojące przed ryzykiem nieprzekroczenia progu zaporowego jest narażone na poniesienie dodatkowego kosztu – część wyborców, obawiając się, że ich głosy zostaną „zmarnowane” w wypadku ich oddania na ugrupowanie najbliższe ich poglądom, ale mogące nie przekroczyć progu zaporowego, może zagłosować (nawet jeśli oznacza to oddanie głosu częściowo niezgodnie z własnymi poglądami) na inne ugrupowanie, które ma większą szansę (lub pewność) przekroczenia progu zaporowego . Tym samym ugrupowanie zagrożone nieprzekroczeniem progu zaporowego „traci” podwójnie - z jednej strony ponosi skutki mechaniczne działania progu zaporowego, z drugiej natomiast ponosi dodatkowo koszty efektu psychologicznego, który uprawdopodabnia nieosiągnięcie przez dane ugrupowanie wymaganego progiem zaporowym poparcia.

Progi ustawowe

W polskiej praktyce wyborczej za przykład ugrupowania, które znalazło się w takiej sytuacji mogą zostać uznane kolejne formacje tworzone przez Janusza Korwin-Mikke (z wyłączeniem startu Unii Polityki Realnej w wyborach w roku 1991, w których nie zostały zastosowane progi zaporowe, która uzyskała 3 mandaty oraz Nowej Prawicy i jej komitetu KW Nowa Prawica Janusza Korwin-Mikke w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2014 r., w których przekroczyła próg zaporowy i uzyskała 4 mandaty ) oraz, m.in. koalicja Zjednoczona Lewica w wyborach do Sejmu RP w roku 2015 .

Progi ustawowe

Progi zaporowe mogą przyjmować różne wartości, przy czym każdorazowo ich określenie (lub pozostawienie na niezmienionym poziomie) należy traktować jako decyzję polityczną. W praktyce stosuje się bardzo zróżnicowane wysokości progów ustawowych – od progu na poziomie 0,67% w wyborach do izby niższej Parlamentu Holandii, który ma bardzo znikomy wpływ na ostateczny podział mandatów (wszystkie 150 mandatów jest rozdzielanych w jednym, ogólnopaństwowym okręgu wyborczym, więc nominalny próg naturalny TN oraz próg zaporowy są prawie równe – odpowiednio 1/151 * 100% oraz 1/150 * 100%) do poziomu 10% w wyborach w Turcji (co miało uniemożliwić uzyskanie reprezentacji parlamentarnej przez mniejszość kurdyjską ) czy 12% na poziomie okręgu wyborczego w wyborach do szwedzkiego Riksdagu.

Progi ustawowe

W wypadku progów stopniowalnych praktyka również podaje różne rozwiązania – w Polsce są to progi (w wyborach do Sejmu RP) 5% dla Komitetów partii oraz wyborców oraz 8% dla koalicji partii, we wspomnianym wcześniej systemie wyborczym do parlamentu węgierskiego próg zaporowy wynosi 5%, 10% lub 15% w zależności od liczby podmiotów wystawiających wspólne listy.

Natomiast w wyborach do Izby Poselskiej Republiki Czeskiej (izby niższej parlamentu) funkcjonowały, do ostatnich zmian wprowadzone reformą z roku 2006 progi 5% dla ugrupowania startującego samodzielnie, 10% dla koalicji dwóch partii, 15% - dla trzech oraz 20% dla koalicji 4 lub więcej ugrupowań.

Progi ustawowe

Zastosowanie progów zaporowych ma dodatkowe znaczenie dla tych metod wyborczych, które nie spełniają warunku monotoniczności ze względu na liczbę partii dopuszczonych do udziału w podziale mandatów – czyli metod kwotowych, które są narażone na wystąpienie paradoksu nowego stanu.

Progi ustawowe

W takiej sytuacji, ugrupowanie dopuszczone do udziału w podziale mandatów ze względu na spełnienie normy prawnej określającej próg zaporowy uzyskałoby w okręgu wyborczym więcej mandatów w momencie, gdyby próg zaporowy nie został zastosowany. Ryzyko wystąpienia paradoks nowego stanu nie dotyczy metod dzielnikowych.

Progi ustawowe

W praktyce, efekt zastosowania progów zaporowych o konkretnej strukturze oraz wysokości jest zależny od wielu czynników jak struktura okręgów wyborczych i wynikająca z niej wysokość poszczególnych progów naturalnych oraz – rzecz jasna – rozkład poparcia między poszczególnymi ugrupowaniami. Każdorazowe ich zastosowanie – poza wspomnianymi konsekwencjami mechanicznymi oraz psychologicznymi – wpływa również na zachowanie instytucjonalnych aktorów w procesie wyborczym. Ugrupowania, którym grozi nieprzekroczenie progu wyborczego prawdopodobnie będą szukały możliwości zawarcia porozumień pozwalających na uniknięcie tego ryzyka.

Progi ustawowe

Takie działanie należy uznać za racjonalne, choć możliwe jest również występowanie w procesie wyborczym ugrupowań wystawiających kandydatów, mimo pełnej świadomości, że przekroczenie przez nie progów zaporowych nie jest możliwe. Ostatecznie, progi zaporowe mogą mieć niewielki bezpośredni wpływ na wynik wyborów – np. w sytuacji, gdy wszystkie liczące się na scenie politycznej ugrupowania wystawiające kandydatów osiągają wyniki znacznie przekraczające wysokość progu zaporowego (choć może działać wtedy efekt pośredni progów zaporowych w postaci doprowadzenia do konsolidacji głównych ugrupowań na scenie politycznej).

Progi ustawowe

Z drugiej strony, szczególnie w wypadku, gdy któreś z ugrupowań startujących w wyborach nie osiąga poparcia wymaganego progiem zaporowym, jednak zdobywa niewiele niższą liczbę głosów, spowodowany tym samym poziom deformacji może być znaczący.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

Aby możliwe było przełożenie zbioru indywidualnych postaw wyborczych poszczególnych jednostek uprawnionych do głosowania niezbędny jest element systemu wyborczego pozwalający na wyrażenie tych preferencji oraz ich agregację. Odbywa się to poprzez akt głosowania w którym biorą udział poszczególni wyborcy. Suma aktów głosowania stanowi nieodzowny element procesu wyborczego pozwalający na zgromadzenie decyzji wyborczych.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

Samo głosowanie może przyjmować różne formy, zależnie od wykorzystanych elementów technicznych – może odbywać się bezpośrednio, lecz również za pomocą pełnomocników (w Polsce taką możliwość, choć ograniczoną, wprowadzono przy okazji uchwalania Kodeksu Wyborczego), może wymagać od wyborcy stawienia się (bezpośrednio lub przez pełnomocnika) w konkretnym miejscu w określonym wcześniej terminie, lecz może również – przy zachowaniu określenia ram czasowych – zostać umożliwione oddanie głosu w innym lub wręcz dowolnym miejscu (głosowanie korespondencyjne lub głosowanie elektroniczne), głosowanie może ponadto zostać w różnym stopniu rozłożone w czasie (długość głosowania, która również w polskich warunkach stanowiła płaszczyznę konfliktu politycznego, do którego musiał ostatecznie odnieść się Trybunał Konstytucyjny).

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

Z punktu widzenia systemu wyborczego oraz analizowanej tematyki, ważniejsze jest jednak to, w jaki sposób umożliwia się wyborcy wyrażenie jego preferencji, czy też – jakie są uprawnienia wyborcy w trakcie aktu głosowania. Forma głosu przynależnego wyborcy może zostać opisana za pomocą kilku zmiennych:

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

1. Głos wyborcy może być oddawany na konkretną osobę lub na listę wyborczą, przez którą rozumie się zaprezentowaną wyborcy, przez ugrupowanie polityczne ubiegające się o udział w sprawowaniu władzy, ofertę personalną większą niż jedna osoba. Należy przy tym nakreślić możliwe różne typy list wyborczych:

a. listy zamknięte

b. listy otwarte

c. listy wolne

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

a. Listy zamknięte, które przedstawiane są wyborcy jako nie podlegająca zmianom całość. Wyborca ma możliwość poparcia listy w całości – zarówno w rozumieniu jej zawartości (konkretnych kandydatów) jaki kolejności ich umieszczenia na liście (jeśli ta kolejność ma znaczenie dla formuły wyborczej). Przykładem zastosowania takich list jest lista krajowa w wyborach do Sejmu RP w latach 1993-1997 oraz listy występujące w wyborach przeprowadzanych wedle formuły Party Block Vote. Taka forma list w największym stopniu wiąże kandydatów w organizacją partyjną (czy innym ugrupowaniem wystawiającym danego kandydata) kosztem bezpośredniej relacji z wyborcami.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

b. Listy otwarte, które przedstawiane są wyborcy jako całość, co do której jednak może on wyrazić – w ograniczonym zakresie – swe preferencje, nie może jednak zanegować (odrzucić) żadnego z jej elementów. Przykładem są listy stosowane w wyborach do Sejmu RP od 1991 roku, gdzie wyborca ma możliwość (a nawet obowiązek) wskazania – poza preferencją partyjną – również preferowanego kandydata, z listy danego ugrupowania w danym okręgu wyborczym, do pierwszeństwa w objęciu ewentualnego mandatu, będącego udziałem danego ugrupowania w puli mandatów przeznaczonych do rozdysponowania w danym okręgu. Taka forma list w mniejszym stopniu niż listy zamknięte uzależnia kandydatów od kierowniczych gremiów partyjnych (lub innych organizacji).

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

c. Listy wolne, które są przedstawiane wyborcy jako propozycja, która nie ma jednak charakteru wiążącego ani w zakresie kolejności elementów (kandydatów) ani w zakresie zawartości. Może ona przybierać różne formy – od umożliwienia wyborcy ustalenia kolejności dla wszystkich elementów (kandydatów) danej listy, włącznie z odmową wyrażenia poparcia dla części z nich, po możliwość stworzenia „własnej” listy wyborczej wykorzystującej elementy oferty (kandydatów) zawarte w różnych listach wyborczych.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

2.    Liczba głosów (G) jaką dysponuje wyborca. Dotyczy to sytuacji, gdy wyborca uczestniczy w procesie wyboru reprezentantów przynajmniej w jednym okręgu wielomandatowym (w okręgu jednomandatowym G=1). Od liczby głosów zależna jest liczba mandatów na obsadzenie których wyborca może mieć bezpośredni wpływ. Może ona przybierać różną wartość:

a. G=1

b. 1<G<S

c. G=S

d. S<G

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

a. G=1, co jest sytuacją najczęstszą, może być wykorzystywany w formułach reprezentacji proporcjonalnej, ale również większościowej (np. SNTV). Daje wyborcy bezpośredni wpływ na obsadzenie jednego mandatu (na pozostałe nadal może mieć wpływ pośredni wyrażający się w tym, które ugrupowanie uzyska dany mandat, ale nie w tym, jaka konkretnie osoba go obejmie).

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

b. 1<G<S, czyli głos ograniczony, charakterystyczny np. dla formuły limited vote. Zwiększa maksymalnie do G liczbę mandatów, na których obsadzenie wyborca uzyskuje bezpośredni wpływ.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

c. G=S pozwalające wyborcy na uzyskanie bezpośredniego wpływu na obsadzenie wszystkich mandatów w okręgu. Ma to zastosowanie w polskich systemach wyborczych stosowanych w wyborach do Senatu RP do roku 2011, gdy zastosowano formułę FPTP.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

d.S<G, pozwalające wyborcy na uzyskanie bezpośredniego wpływu na obsadzenie maksymalnie wszystkich mandatów w okręgu, co może zostać wykorzystane w formułach koncentrujących się nie tyle na udzieleniu poparcia określonych elementom oferty wyborczej co wskazaniem podzbioru zbioru elementów oferty które wyborca jest w stanie zaakceptować (oraz automatycznie jego antydziedziny, czyli elementów wobec których wyraża on swój sprzeciw) oraz w systemach stosujących uszeregowanie elementów oferty wyborczej względem indywidualnych preferencji wyborcy. Ponadto, tą grupę można podzielić wewnętrznie na dwa warianty, gdzie w pierwszym liczba głosów jest mniejsza od liczby możliwych do wyodrębnienia elementów oferty wyborczej, zaś w drugim wypadku jest ona nieograniczona.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

1. Jednoznaczność (kategoryczność) lub stopniowalność preferencji – pozwala na rozróżnienie sytuacji, w której wyborca ma możliwość wskazania podzbioru elementów oferty wyborczej, któremu udziela poparcie, gdzie wszystkie poparte elementy są traktowane równorzędnie względem siebie oraz wszystkie niepoparte elementy są traktowane równorzędnie względem siebie (czyli – de facto – wydzielenia podzbioru równie popieranego na tle podzbioru do którego się nie odnosi) oraz sytuacji w której wyborca ma możliwość wyrażenia preferencji między poszczególnymi elementami popieranego przez niego podzbioru elementów przedstawionej oferty wyborczej. Stopniowalny charakter głosu może przyjmować dwie formy:

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

Stopniowalny charakter głosu może przyjmować dwie formy:

a. Głos preferencyjny,

b. Głos kumulacyjny (kumulowany)

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

a. Głosu preferencyjny - uszeregowania części lub wszystkich możliwych do wyodrębnienia elementów oferty wyborczej względem preferencji kandydata, czego przykładem jest STV.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

b. Głosu kumulacyjnego - rozdzielenia posiadanych przez wyborcę głosów, traktowanych jak zasoby, między preferowanych kandydatów w proporcji ustalonej przez wyborcę (dowolnej lub ograniczonej przez formułę wyborczą, jednak umożliwiającej wskazanie różnic w preferencji). Taka formuła jest stosowana w części systemów w wyborach lokalnych w Stanach Zjednoczonych, ma jednak głównie znaczenie historyczne, obecnie będąc wykorzystywana w wyborach innych niż do władz publicznych.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

b. (cd)

Teoretycznie zastosowanie takiego rozwiązania może dać wyborcy możliwość dokładniejszego określenia swoich preferencji względem przedstawionej oferty wyborczej niż zastosowanie głosu preferencyjnego, gdyż oprócz kolejności pozwala również na wskazanie dowolnej relacji między „siłą poparcia” wyrażoną dla poszczególnych elementów. W praktyce jednak wymagałoby to przyznania wyborcy dużej ilości zasobów (głosów, punktów), co utrudniłoby proces głosowania z jego perspektywy, lub też (w wypadku przyznania niewielkiej liczby zasobów) umożliwia wyborcy wskazanie relacji preferencji jedynie dla ograniczonego podzbioru elementów oferty wyborczej.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

4. Charakter głosu:

a. prosty

b. złożony

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

a. Z głosem prostym mamy do czynienia w sytuacji, gdy głos jest oddany na jeden element lub nierozłączny zbiór elementów oferty wyborczej, nie mając wpływu na zwiększenie prawdopodobieństwa uzyskania mandatu przez pozostałe z nich. Dotyczy to np. głosowania w formule FPTP lub głosowania na listę wyborczą w okręgu nie powiązaną z innymi listami wyborczymi w pozostałych okręgach – np. ze względu na rozdysponowanie wszystkich mandatów na jednym poziomie okręgów wyborczych przy jednoczesnym braku progów ustawowych.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

b. Głos złożony występuje prawdopodobnie najczęściej. Mamy z nim do czynienia w sytuacji, w której wyrażenie przez wyborcę poparcia co do konkretnego elementu oferty wyborczej oznacza równoczesne poparcie dla innych elementów tej oferty (ma wpływ na sytuację innych elementów). Z taką sytuacją mamy do czynienia m.in. w wypadku wyborów do Sejmu RP w Polsce od roku 1991, jednak w różnym stopniu. W roku 1991 złożoność głosu polegała na tym, że wyrażenie poparcia dla kandydata oznaczało równoczesne poparcie dla danej listy wyborczej w okręgu oraz listy krajowej danego ugrupowania.  przykładem głosu złożonego jest głos oddany w wyborach do Bundestagu, gdzie głos (tzw. głos drugi oddany na listę partyjną) oznacza zarówno poparcie danej listy jak i wszystkich list danego ugrupowania.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

b. (cd)

W latach 1993-1997 dodatkowo oznaczało wyrażenie poparcia dla wszystkich list danego komitetu wyborczego, co miało znaczenie z punktu widzenia wymogu przekroczenia progu zaporowego. Wreszcie – od roku 2001 głos, oprócz wyrażenia poparcia dla kandydata, jest również poparciem dla danej listy oraz dla wszystkich list danego komitetu w kontekście progu zaporowego, nie oznacza już za to poparcia dla listy krajowej – ze względu na rezygnację z tego elementu systemu. Innym przykładem głosu złożonego jest głos oddany w wyborach do Bundestagu, gdzie głos (tzw. głos drugi oddany na listę partyjną) oznacza zarówno poparcie danej listy jak i wszystkich list danego ugrupowania.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

5.    Jednolitość lub niejednolitość głosu , która wyraża się przez to, czy wyborca dokonuje jednego wyboru (grupy wyborów) wedle jednolitych zasad, wywołujących tożsame skutki w tożsamych warunkach, czy też dokonuje większej liczby wyborów wedle różnych zasad.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

a. Przykładem głosu jednolitego jest głosowanie w formule FPTP oraz w wyborach do Sejmu RP – w obu przypadkach oddawany jest jeden głos, wedle określonych zasad, ale również głosowanie w wyborach Senatu RP w latach 1991-2007, gdy wyborca posiadał więcej niż jeden głos, jednak wszystkie głosy były oddawane wedle jednolitych zasad i wywoływały tożsame skutki w tożsamych warunkach.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

b. Przykładem zastosowania głosu niejednolitego są uprawnienia wyborcy w wyborach do Bundestagu, gdzie głosuje on dwukrotnie – po pierwsze na kandydata w okręgu jednomandatowym, po drugie na listę partyjną, przy czym głosy te nie są ze sobą bezpośrednio powiązane – są oddawane wedle różnych zasad i w tożsamych warunkach mogą dać różne skutki. Innym przykładem głosowania niejednolitego jest głosowanie w wyborach Prezydenta RP oraz w wyborach wójtów, burmistrzów i prezydentów miast od roku 2002, w sytuacji, gdy żaden z kandydatów nie uzyskał w pierwszym głosowaniu więcej niż połowy ważnie oddanych głosów.

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

b. (cd)

Przeprowadza się wtedy ponowne głosowanie, w którym bierze udział dwóch kandydatów, którzy w pierwszym głosowaniu uzyskali największą liczbę głosów. Wyborcy ponowie oddają głosy, przy czym nie są związani decyzją podjętą w trakcie pierwszego głosowania (związaniu ulega jedynie oferta wyborcza). Jeśli kandydat poparty przez wyborcę w pierwszym głosowaniu odpadł, ma on możliwość wybrać innego, ale również, jeśli kandydat poparty w pierwszym głosowaniu wszedł do drugiej tury, wyborca może zmienić swą preferencję i poprzeć jego przeciwnika.

Podsumowanie

Uprawnienia wyborczy - akt głosowania

b. (cd)

Może on oczywiście udzielić ponownie poparcia temu samemu kandydatowi, jednak to wyrażenie preferencji odbywa się wedle odmiennych zasad (inny sposób kreowania oferty wyborczej) i może mieć odmienne skutki niż poprzednie w podobnych okolicznościach (uzyskanie w drugiej turze mniej niż połowy ważnie oddanych głosów eliminuje kandydata – w pierwszej turze może umożliwić mu udział w ponownym głosowaniu).