Stosunki między legislatywą i egzekutywą

 

Reżim polityczny

Czym jest reżim polityczny?

W jakim znaczeniu to określenie jest wykorzystywane?

Kto najczęściej je wykorzystuje i w jakich okolicznościach?

Reżim polityczny

Z terminem reżim polityczny kojarzymy na ogól jakąś formę dyktatury, której cechą zasadniczą jest mniej lub bardziej drastyczne ograniczenie praw obywatelskich oraz skupienie władzy w rękach osoby lub instytucji nie pochodzącej z wyborów.

W tym właśnie sensie mówi się o reżimie wojskowym, policyjnym, sułtańskim, itp.

Zdziwienie wywołuje natomiast często określenie, reżim demokratyczny.

Reżim polityczny

W politologii, pojęcie reżimu politycznego ma charakter neutralny. Nie wartościuje, nie odnosi się do kategorii dobra i zła.

Oznacza ono każdy zespół wartości i zasad, na których opierać się mają struktury i zachowania polityczne, oraz normy które je regulują.

Reżim polityczny

reżim polityczny w szerokim sensie to:

• wartości ustrojowe,
• wzorce struktury instytucji władzy
• formalne i nieformalne reguły gry politycznej określające relacje między podmiotami polityki.

Reżim polityczny

Stanowi normatywny aspekt systemu politycznego, na który prócz norm składają się również faktyczne zachowania polityczne.

Ze względów oczywistych (patrz zajęcia dot. podstawowych podziałów systemów politycznych), wartości, zasady i normy będą odmienne w systemach demokratycznych i autorytarnych. W takim odniesieniu, wartościowanie jest już możliwe (choć na gruncie naukowym dalej wskazane jest jego unikanie z wyłączeniem rozwiązań skrajnych).

Reżim polityczny

Do czego można to wykorzystać?

• Rozróżnienie demokracji i autorytaryzmów na płaszczyźnie formalnej/prawnej.
• Budowa klasyfikacji różnych form w obrębie danego typu systemów politycznych (demokracji, autorytaryzmów)

Reżim polityczny

Szerokie ujęcie reżimu politycznego obejmuje wszystkie relacje polityczne w obrębie systemu, w które wchodzą instytucje państwowe, partie, grupy interesu, obywatele występujący w rolach politycznych (wyborcy, uczestnicy referendów,podmioty praw politycznych).

Reżim polityczny wyznacza granice działania obywateli, organizacji stanowiących pas transmisyjny między obywatelami a instytucjami państwa, wreszcie organów państwa.

 

Reżim polityczny

Szerokie ujęcie reżimu politycznego obejmuje wszystkie relacje polityczne w obrębie systemu, w które wchodzą instytucje państwowe, partie, grupy interesu, obywatele występujący w rolach politycznych (wyborcy, uczestnicy referendów,podmioty praw politycznych).

Reżim polityczny wyznacza granice działania obywateli, organizacji stanowiących pas transmisyjny między obywatelami a instytucjami państwa, wreszcie organów państwa.

 

Reżim polityczny

Inne ujęcia definicyjne:

Faktyczny sposób, styl sprawowania władzy i egzekwowanie posłuszeństwa wobec niej.

 

 

 

 

Jak się to ma do definicji przedstawionej wcześniej?

 

Reżim polityczny

Inne ujęcia definicyjne:

Faktyczny sposób, styl sprawowania władzy i egzekwowanie posłuszeństwa wobec niej.

 

 

Jak się to ma do definicji przedstawionej wcześniej?

 

[wcześniejsze:]

 

zespół wartości i zasad, na których opierać się mają struktury i zachowania polityczne, oraz normy które je regulują

Reżim polityczny

Aby uniknąć nieporozumień, lepiej stosować ujęcie normatywne.

Zatem, w najszerszym ujęciu (będą też węższe), reżim polityczny tworzą:

normy, wartości i oceny odnoszące się do sposobu uzyskiwania władzy politycznej, jej organizacji, rywalizacji politycznej, struktury władz państwowych oraz podejmowanych w ich ramach procesów decyzyjnych, pionowego i poziomego podziału władzy oraz egzekwowania odpowiedzialności politycznej.  

 

Reżim polityczny

A najprościej:

Zbiór zasad ustrojowych,charakterystycznych dla danego typu systemu politycznego.

 

 

 

Reżim polityczny

Dla porównania, jedno z ujęć systemu politycznego:

 

System polityczny, jako jedna z podstawowych kategorii politologicznych służy charakterystyce struktury, w ramach której toczy się życie polityczne. Większość badaczy zgodnie określa system polityczny jako złożoną strukturę, spełniającą szereg funkcji i nadającą życiu politycznemu ramy organizacyjne. Struktura ta obejmuje kompleksowo role związane z władzą.

 

 

Reżim polityczny

System polityczny jest uznawany powszechnie (szczególnie w politologii) za kategorię szerszą niż reżim polityczny czy ustrój polityczny.

 

 

Stosunki między legislatywą i egzekutywą

Podstawowe zasady demokracji wpływające na działalność podmiotów polityki:

1. Demokracja przedstawicielska,

2. Podział władz

Demokracja przedstawicielska

Demokracja przedstawicielska wywodzi się z dorobku/dziedzictwa cywilizacyjnego rzymskich tradycji republikańskich.

Władza prawodawcza i wykonawcza (legislatywa i egzekutywa) przysługuje wyłącznie organom wyłanianym bezpośrednio lub pośrednio przez przez społeczeństwo (przez wyborców).

Demokracja przedstawicielska

Nie wystarczy zatem, żeby wybory były rywalizacyjne i cykliczne (o tym mówiliśmy wcześniej), ale też niezbędne jest zapewnienie, że żaden inny podmiot nie wejdzie w rolę i kompetencje ciał spełniających w/w warunki.

Jakie podmioty mogą podjąć taką próbę, nawet udaną, a w konsekwencji przekreślić realizację tej zasady? [np.:]

• armia
• kościół/instytucja wywodząca swe uprawnienia z religii/siły wyższej
• różnorodne grupy dążące do realizacji misji dziejowej/historycznej/rasowej etc.

Demokracja przedstawicielska

A co, w takim razie, z obywatelami (w sensie społeczeństwa, ludu, narodu), którzy stanowią podmiot demokracji?

Demokracja przedstawicielska

A co, w takim razie, z obywatelami (w sensie społeczeństwa, ludu, narodu), którzy stanowią podmiot demokracji?

 

Wskazuje się, że przejęcie przez lud władzy sprawowanej w ramach ciał przedstawicielskich również jest złamaniem tej zasady. Lud - tak samo jak wszystkie instytucje, grupy i inne podmioty - podlega zasadzie demokracji przedstawicielskiej na identycznych zasadach.

Demokracja przedstawicielska

Lud nie po to wyłania parlament czy władzę wykonawczą (jeżeli ma to miejsce) żeby występować w ich roli.

 

Wszystko ładnie, pięknie, ale co w takim razie z referendami?

Podział władz

W ramach systemów demokratycznych, obok idei demokracji przedstawicielskiej funkcjonuje idea podziału władz (uwaga: podziału, jeszcze nie trójpodziału].

Jej treść można sprowadzić do ustanowienia takich relacji politycznych, które zapobiegną któremukolwiek z podmiotów politycznych pozycji trwale uprzywilejowanej.

Podział władz

Odnosi się do stosunków/relacji:

• pionowych
• poziomych

 

• Między władzą ustawodawczą (legislatywą) i wykonawczą (egzekutywą)
• Między (legislatywą + egzekutywą) a władzą sądowniczą
• Między izbami parlamentu w bikameralizmie
• Między stroną sprawującą władzę a opozycją

Podział władz

Instytucje służące realizacji zasady podziału władzy:

• wyodrębniony pion egzekutywy,
• bikameralizm,
• niezawisłe sądy (w tym trybunały - sądy prawa i sądy odpowiedzialności konstytucyjnej),
• opozycja.

Podział władz

Wymiar poziomy:

Odpowiedzialność pozioma jest często uznawana za niezbędną instytucję demokracji skonsolidowanej (pełnej).

Uprawnienia kontrolne jednych organów państwa wobec innych na tym samym poziomie systemu politycznego.

 

Podział władz

Wymiar pionowy:

Odpowiedzialność pozioma jest realizowana w inny sposób, między poziomami. Służą temu różnorodne instytucje:

• federalizm
• regionalizm
• samorząd lokalny

Podział władz

Z politologicznego punktu widzenia, szczególnie istotny jest podział władzy między legislatywę i egzekutywę oraz ich wzajemne relacje (prawne oraz faktyczne).

Taki układ stosunków prawnicy określają mianem formy rządów (skupiając się na aspekcie formalnym).

W politologii, zespół normatywnych i faktycznych zależności charakteryzujących stosunki między legislatywą i egzekutywą częściej używa się określenia reżim polityczny.

 

 

Reżim polityczny (ujęcie wąskie)

Mamy tu do czynienia z drugim, wąskim rozumieniem tego terminu (sensu stricte). Ogół norm odnoszących się tylko do takich kwestii jak sposób powoływania egzekutywy, zakres jej współdziałania z legislatywą, wzajemne uprawnienia obu instytucji, odpowiedzialność polityczna władzy wykonawczej.

 

 

Reżim polityczny (ujęcie wąskie)

Kwestie kluczowe:

• sposób powołania/wyłonienia egzekutywy,
• czas trwania pełnomocnictw egzekutywy,
• odpowiedzialność egzekutywy.

Reżim polityczny (ujęcie wąskie)

Dwa podstawowe modele:

• Parlamentaryzm - szczególnie uosabiany przez model brytyjski,
• Prezydencjalizm - szczególnie utożsamiany przez model amerykański (Stanów Zjednoczonych Ameryki)

Pomiędzy nimi umieścić należy, występujący rzadziej, semiprezydencjalizm (półprezydencjalizm) łączący elementy obu powyższych a także pozwalający na względnie swobodną ich wymienność. (tradycyjnym przykładem jest model francuski, można spotkać się również z odniesieniem do Federacji Rosyjskiej, jednak w tym przypadku istnieje ogólny problem związany z tym, że powinniśmy poruszać się w systemach demokratycznych.

Reżim polityczny (ujęcie wąskie)

Pozostaje jeszcze system rządów zgromadzenia, jednak jego zakres jest bardzo ograniczony (Szwajcaria).

Podział władz a model Monteskiusza

• Podział władz (w ramach trójpodziału władz) często jest utożsamiany z modelem monteskiuszowskim,
• Często uważa się, że model ten najpełniej został zaaplikowany w systemie amerykańskim (USA),
• W takim ujęciu - opiera się go na separacji (oddzieleniu) władzy ustawodawczej i wykonawczej.
• Jednak myśl monteskiuszowska nie szła oryginalnie w tym kierunku a raczej "rozdzielenia i stopienia władz ze sobą".
• Teoria Monteskiusza nie wyklucza możliwości współdziałania i wzajemnej kontroli władz.

Podział władz a model Monteskiusza

• Zasada podziału władz nie powinna być odnoszona bezpośrednio do ich separacji a raczej do ich wzajemnego równoważenia się.
• "Ustanowienie struktury ludzkiego współdziałania polegającego na konstytuowaniu poszczególnych władz , określaniu i rozgraniczaniu ich kompetencji, uregulowaniu współpracy i doprowadzenia w ten sposób do jedności, chociażby ograniczonej, władzy państwowej".
• Zatem, ideę podziału władz realizują - choć w różny sposób zarówno rozwiązania znane z systemu amerykańskiego jak i brytyjskiego.

 

Podział władz

• Niezależnie od konkretnych kompetencji legislatywy i egzekutywy, ważne jest aby były one zbalansowane - tzn. żeby żadna z nich nie mogła uzyskać pozycji trwale dominującej, pozwalającej na sprowadzenie drugiej z nich do roli fasadowego elementu systemu. (Układ z dominacją jednego z czynników, najczęściej wykonawczego, jest charakterystyczny dla systemów autorytarnych).

 

Podział władz

• Samo zaliczenie danego reżimu do kategorii parlamentarnych, prezydenckich, semiprezydenckich nie wyczerpuje zagadnienia podziału władz. Dla pełnej analizy i pełnego podziału niezbędne wydają też inne ujęcia, pozwalające na uchwycenie całości podziału władz jako złożonego mechanizmu politycznego. M.in.:
• relacje między izbami parlamentów bikameralnych
• relacje między władzą centralną a regionalną/lokalną - szczególnie istotne jest to w pańśtwach federalnych.
• relacje władza-opozycja.

 

Podział władz

Każdy z tych poziomów jest miejscem kooperacji (czy może lepiej współistnienia) różnych podmiotów polityki (procesu politycznego).

Może ono przybrać zróżnicowane formy:

• dominacja woli większości (z ryzykiem dyktatury większości) - tzw. model westminsterski.
• dążenie do współdziałania satysfakcjonującego możliwie dużą liczbę stron (model konsensualny).

Podział władz

M.in. dlatego, badając funkcjonowanie zasady podziału władz, należy wziąć pod uwagę zachowania polityczne, nie zaś wyłącznie normy.

A Lijphart: niezależnie od kształtu relacji między egzekutywą, demokracja westminsterska oznacza dążenie do narzucenia mniejszości woli większości i zapewnienia dominacji niektórych podmiotów polityki nad innymi (rządu nad parlamentem, centrum nad regionami, jednej z izb parlamentu - najczęściej niższej - nad drugą).

Równowaga władz jest pełniej realizowana w modelu konsensualnym.

Podział władz

Zarówno wprowadzenie do systemu normatywnego (np. do konstytucji) jak i - co należy szczególnie podkreślić - stosowanie w praktyce (w utartej, ustabilizowanej, niepodlegającej kontestacji przez wszystkich lub głównych, liczących się uczestników procesu politycznego) zasady równowagi władz jest jednym z podstawowych wskaźników demokratyzmu systemu politycznego (konsolidacji demokracji).

 

Podział władz

Żaden z podmiotów polityki (procesu politycznego) - organ państwowy (władzy) czy partia polityczna nie może podejmować działań, których celem jest zapewnienie sobie roli jedynego ośrodka decyzyjnego.

W takim ujęciu, zasada podziału władz stanowi rozwinięcie zasady rywalizacji politycznej.