Parlamenty, przynajmniej nominalnie, stanowią organy prawodawcze (ustawodawcze, legislacyjne) w systemach politycznych.

Są one niezbędne dla funkcjonowania demokratycznego systemu politycznego (zarówno w demokracjach skonsolidowanych jak i nieskonsolidowanych) jednak samo ich istnienie nie oznacza, że mamy do czynienia z demokracją.

Niezmiennie, przeprowadzanie wolnych, rywalizacyjnych i cyklicznych wyborów parlamentarnych (przynajmniej odnośnie jego izby niższej) jest warunkiem niezbędnym dla uznania danego systemu za demokratyczny.

Pojęcie parlamentu

W praktyce, w różnych systemach politycznych, parlamenty mogą pochodzić z wyborów spełniających warunki demokratycznego procesu wyboru, z wyborów pełniących rolę fasadową a nawet bez wykorzystywania (nawet pozornej) procedury wyborczej.

W wielu przypadkach, różne sposoby kreowania parlamentu mogą funkcjonować rónolegle w ramach jednego systemu - częściej w odniesieniu do różnych izb, jednak występują również w odniesieniu do jednej izby.

Pojęcie parlamentu

Parlamenty stanowią powszechny element systemów politycznych współczesnego świata. Jedynie w kilku systemach nie odnajdziemy (chociażby pozorowanego, nie spełniającego swej faktycznej funkcji) parlamentu.

Pojęcie parlamentu

Czym różnią się parlamenty między sobą?

Pojęcie parlamentu

Czym różnią się parlamenty między sobą?

• nazwą,
• rozmiarem (liczbą deputowanych),
• strukturą,
• sposobem powoływania,
• uprawnieniami,
• aktywnością,
• zakresem wpływu na politykę państwa

Uwaga: nasze rozważania, w ogromnej większości, można również odnosić do innych podmiotów sprawujących władzę legislacyjną - np. w odniesieniu do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego.

Pojęcie parlamentu

Pod tym kątem rozstrzał jest szczególnie wyraźny.

• Watykan (Papieska Komisja ds. Państwa Watykańskiego) - 7 członków,
• Saint Lucia - 17+11 (l+h) deputowanych,
• Belize - 31+12 (l+h) deputowanych,
• (w sumie 10 parlamentów =< 15 deputowanych)

z drugiej strony:

• UK: 650+808 (l+h)
• KRLD - 687
• RFN - (obecnie) 709+69
• ChRL - 2987

Pojęcie parlamentu

Liczba deputowanych

Możliwe jest również rozróżnianie względem liczby deputowanych przypadających na mieszkańca lub mieszkańców na deputowanego (to już w odniesieniu do konkretnej izby):

• Watykan: 114
• Nauru: 521
• San Marino 536
• ...
• (Polska - ok. 0,085 mln)
• USA - 0,72 mln
• Arabia Saudyjska - 1,1 mln
• Indie: 2,2 mln/4,8 mln,

Pojęcie parlamentu

Liczba deputowanych

• Jednoizbowe,
• Dwuizbowe

Pojęcie parlamentu

Struktura

•  Z wyborów,
  • demokratycznych
  • niedemokratycznych
• Z mianowania
  • (w tym dziedziczne)

Pojęcie parlamentu

Pochodzenie

• Samodzielny podmiot władzy
  • formalnie
  • faktycznie
• Ciało doradcze

Wszędzie mają symbolizować element ludowładztwa - przeciwwaga dla władzy jednostkowej (faktyczna lub pozorna).

Pojęcie parlamentu

Uprawnienia

Niezależnie od często ograniczonej roli parlamentów, ich znaczenia (szczególnie w systemach demokratycznych) nie można lekceważyć.

Przesłanki pośrednie:

• w przypadku zamachu stanu, najczęściej zawiesza się działalność parlamentu (jaki by on nie był),
• W odniesieniu do transformacji systemu politycznego - często właśnie pierwsze demokratyczne wybory do parlamentu (lub jego izby) i uzyskanie (odzyskanie) przez parlament roli samodzielnego podmiotu polityki stanowi symboliczny moment rozgraniczający "stary" i "nowy" system.

Pojęcie parlamentu

Rola

Legislatywy funkcjonują w bardzo zróżnicowanych systemach politycznych oraz kontaktach politycznych.

Siłą rzeczy, praktyka ich funkcjonowania musi być również bardzo zróżnicowana.

Parlament wyłoniony w wyniku demokratycznego procesu wyboru, stanowiący efekt równej rywalizacji międzypartyjnej oraz odpowiedzialny przed wyborcami (nie w sensie odwołania ale w sensie kadencyjności) i wyrażający pluralizm polityczny jest zupełnie odmiennym podmiotem niż ciało kolegialne powołane przez innego decydenta politycznego (poza narodem, społeczeństwem, etc.), szczególnie przez podmiot władzy wykonawczej wyłącznie w celu legitymizacji jego działań.

Pojęcie parlamentu

Rola

[David Olsen]

Parlamenty w systemach demokratycznych mogą faktycznie "pełnić rolę w formułowaniu i stanowieniu prawa oraz w podejmowaniu decyzji politycznych".

Mogą - ale nie muszą.

Na faktyczną pozycję parlamentu wpływają m.in. zastosowany model na gruncie konstytucyjnym, typ systemu partyjnego, dominujący model rywalizacji politycznej.

Pojęcie parlamentu

Rola

Niezależnie od zastosowanego reżimu politycznego (ujęcie wąskie), zarówno w parlamentaryzmach, prezydencjalizmach i semiprezydencjalizmach - władza ustawodawcza jest przypisywana parlamentowi.

Szczególną rolą jest uchwalanie budżetu i ustanawianie podatków.

Pojęcie parlamentu

Rola

W parlamentaryzmach, rola paramentów (jak sama nazwa wskazuje) jest największa.

Parlament jest zazwyczaj (!) jedyną władzą posiadającą bezpośrednią, demokratyczną legitymację do sprawiania władzy w imieniu społeczeństwa/ludu/narodu, w przeciwieństwie np. do prezydencjalizmu, w którym taką legitymację posiada również prezydent.

Są to oczywiście ujęcia modelowe - w praktyce, w części parlamentaryzmów parlamenty nie posiadają wyłączności na demokratyczną legitymację.

Pojęcie parlamentu

Rola

Szczególnie w sytuacji, gdy parlament jest jedyną władzą pochodzącą z demokratycznego, powszechnego wyboru znacząco wzmacnia to (potencjalnie) ten element systemu względem pozostałych - w szczególności władzy wykonawczej.

Jeżeli inny organ - prezydent - również posiada taką legitymację, będzie to osłabiało rolę parlamentu.

Innym elementem mogącym dać taki efekt jest funkcjonowanie systemu dwupartyjnego - w takiej sytuacji wzmocniony zostaje gabinet, a parlament jest (przynajmniej częściowo) redukowany do wykonawcy jego woli.

Pojęcie parlamentu

Rola

W zasadzie, nie jest to efekt samego istnienia systemu dwupartyjnego (lub zbliżonych), gdyż może to wystąpić również w innych przypadkach.

Najważniejsze jest umożliwienie powołania gabinetu przez jedno ugrupowanie lub względnie homogeniczną koalicję.

Z tego punktu widzenia - podobny efekt możemy zaobserwować np. przy okazji istnienia systemu partyjnego sfragmentaryzowanego w partią dominującą - ale wyłącznie w sytuacji, w której podmiot dominujący uzyskuje poparcie umożliwiające samodzielne powołanie rządu (koalicje - nawet wąskie - będą ten efekt osłabiać).

Pojęcie parlamentu

Rola

Z inną sytuacją mamy do czynienia w systemach prezydenckich - w szczególności kompetencja uchwalenia budżetu stanowi istotne narzędzie równoważenie znaczenia ośrodka prezydenckiego (patrz system USA). Jest to szczególnie widoczne, jeżeli przewagę w parlamencie posiadają ugrupowania opozycyjne względem prezydenta (kohabitacja).

Pojęcie parlamentu

Rola

Niezależnie od w/w różnic, w systemach demokratycznych parlamenty:

• są wyposażone w faktyczną władzę ustawodawczą (nie zawsze wyłączną),
• pochodzą z rywalizacyjnych wyborów (przynajmniej izba niższa),
• stanowią kolegialną reprezentację indywidualnych interesów wyborców oraz elektoratu (jak również społeczeństwa/narodu/ludu jako całości).

Pojęcie parlamentu

Rola

Niezależnie od w/w różnic, w systemach demokratycznych parlamenty:

• są miejscem dyskusji i ścierania się programów/postulatów politycznych,
• stanowią faktyczne ośrodki decyzyjne (choćby dzięki ustanawianiu zasad działania, kontrolowania i ograniczania innych elementów systemu).
• są miejscem artykulacji interesów i postulatów mniejszości,
• są przestrzenią formowania się opozycji względem podmiotów politycznych posiadających władzę wykonawczą.

Pojęcie parlamentu

Rola

Rzeczywiste znaczenie poszczególnych parlamentów jest często pochodną wielowiekowej tradycji instytucji władzy (w tm ewentualnych parlamentów i instytucji o zbliżonym charakterze). Widzimy tutaj wyraźne połączenie z kulturą polityczną (ujęcie szerokie) w danym systemie politycznym.

W toku historii, parlamenty były wyrazem sprzeciwu względem absolutyzmu władców (siłą rzeczy - głownie sprzeciwu szlacheckiego), ale na innych etapach historii - np. symbolami suwerenności państwowej (jej utrzymania lub odzyskania), czyt też instytucją zabezpieczającą interesy i prawa określonych społeczności (np. stanów w USA).

Pojęcie parlamentu

Rola

W ujęciu historycznym - początkowo parlamenty stanowiły przestrzeń debaty wąskich elit politycznych, następnie - w wyniku ewolucji w szczególności wymuszonej przez poszerzenie zasięgu praw politycznych, w tym praw wyborczych oraz rozwoju partii politycznych - stały się forum artykulacji poglądów i interesów właściwych szerokim masom społecznym jak i podejmowania wiążących decyzji politycznych (o ich treści decyduje funkcjonująca w danym momencie konfiguracja polityczna stanowiąca wynik demokratycznej gry politycznej i wyborczej). <-- szczególnie istotny jest model rywalizacji politycznej dominujący w systemie.

Pojęcie parlamentu

Rola

Analizę funkcji parlamentów można przeprowadzać z perspektywy normatywnej (prawnej) oraz faktycznej (empirycznej).
Od strony normatywnej, będą to głownie klasyczne funkcje: ustawodawcza, kontrolna oraz kreacyjna.

Pod tym kątem, podstawową zmienną różnicującą parlamenty między sobą jest zakres przyznanych im kompetencji.

Pojęcie parlamentu

Funkcje

Konstytucje przekazują parlamentom funkcje tworzenia prawa, ze szczególnym uwzględnieniem kwestii budżetowych i podatkowych. Wyposażają je zatem w prawo do podejmowania decyzji politycznych mających charakter decyzji państwowych. Dzięki temu (wraz z innymi funkcjami), parlamenty uzyskują możliwość kształtowania (w szczególności) wewnętrznej polityki państwa.

Pojęcie parlamentu

Funkcje - ujęcie normatywne - funkcja prawotwórcza

W części systemów (głownie parlamentaryzmy), decyzja parlamentu jest decyzją ostateczną (np. UK).

W innych - podlegają potencjalnemu zakwestionowaniu przez inne władze:

• przez władzę wykonawczą (pod kątem politycznym) - różnego rodzaju prawo weta ze strony władzy wykonawczej,
• przez władzę sądowniczą (z różnej inicjatywy) - na gruncie konstytucyjnym (tzw. sądy prawa).

Pojęcie parlamentu

Funkcje - ujęcie normatywne - funkcja prawotwórcza

Stanowienie prawa może być wyłączną kompetencją parlamentu (UK) lub być współdzielona z innymi podmiotami (np. Francja).

Niezależnie od zakresu (i ewentualnej wyłączności) uprawnień parlamentu, tworzenie prawa jest rozciągniętym w czasie i skomplikowanym procesem przebiegającym (polegającym na serii uzgodnień) między różnymi podmiotami polityki.

Pojęcie parlamentu

Funkcje - ujęcie normatywne - funkcja prawotwórcza

Jej istotą jest powoływanie i odwoływanie konstytucyjnych organów państwa, a w niektórych przypadkach również ich składu osobowego (obsady personalnej).

Głównie dotyczy to obsady władzy wykonawczej (w szczególności w odniesieniu do gabinetu). Ale również - sądów i trybunałów (oraz innych organów władzy sądowniczej), podmiotów kontroli zapewnienia realizacji praw obywatelskich etc,

Pojęcie parlamentu

Funkcje - ujęcie normatywne - funkcja kreacyjna

Na tym polu praktyka (jak poprzednio) jest bardzo zróżnicowana.

W klasycznych parlamentaryzmach, powoływanie i odwoływanie gabinetu jak i poszczególnych ministrów jest uznawane za podstawową

Pojęcie parlamentu

Funkcje - ujęcie normatywne - funkcja kreacyjna